Skip to main content
Nuacht Mhall

Nuacht Mhall

By Conradh na Gaeilge i Londain
Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.
The week's main news stories, read slowly in Irish.
Listen on
Where to listen
Breaker Logo

Breaker

Google Podcasts Logo

Google Podcasts

Overcast Logo

Overcast

Pocket Casts Logo

Pocket Casts

RadioPublic Logo

RadioPublic

Spotify Logo

Spotify

19 Meitheamh 2021 (Tiobraid Árann)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an naoú lá déag de mhí an Mheithimh. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loingsigh. D’éirigh Edwin Poots as mar cheannaire an DUP ar an Aoine tar éis trí seachtaine sa phost. Ar an lá céanna vótáil tromlach mór de bhaill an DUP in aghaidh cinneadh Poots leanúint ar aghaidh le hathdhéanamh Feidhmeannas Stormont agus ainmniú Paul Givan mar Chéad-Aire Tuaisceart Éireann. Aontaíodh oíche Déardaoin go dtabharfaidh Rialtas na Breataine an reachtaíocht chultúir agus teanga isteach i Westminster i mí Dheireadh Fómhair mura ndéanfar i Stormont é roimhe sin. Chuir baill shinsearacha den DUP a míshástacht leis an margadh in iúl do Poots agus bhí fearg orthu gur lean sé leis. Bhí cruinniú ag an bpáirtí i mBéal Feirste oíche Dé hAoine chun an easaontú a phlé agus nuair a d’fhág Poots an cruinniú, d’fhógair sé a eirí as. Fanfaidh Poots sa phost go dtí go dtoghfar a chomharba. Ón Aoine, beidh gach duine i Sasana os cionn ocht mbliana déag d’aois in ann a gcéad dáileog de vacsaín i gcoinne Covid-19 a fháil. Tharla leathnú aoise don vacsaín tar éis nuacht go bhfuil an chéad dáileog ag ceathrar as cúigear daoine fásta sa Ríocht Aontaithe, sé mhí ó tugadh an chéad vacsaín neamh-trialach. Ní ba luaithe sa tseachtain d’fhógair Boris Johnson go gcuirfear siar oscailt na tíre ón 21ú de mhí an Mheithimh go dtí an 19ú de mhí Iúil. Tá an NHS ag iarraidh an vacsaín a ofráil do gach duine fásta roimh an dáta nua. In Éirinn beidh an vacsaín ar fáil do dhaoine idir 35 agus 39 bliana d’aois ón Domhnach. Fuair Kenneth Kaunda, uachtarán bunaidh na Saimbia, bás ar an Aoine ag aois nócha a seacht. Tá cáil ag Kaunda mar laoch frith-choilíneach agus gníomhaí VEID/SEIF san Aifric. Bhí cáil ar Kaunda as a chumas leithleach cainte agus as a mhodh síochánta sa troid ar son neamhspleachas na Saimbia ón Ríocht Aontaithe. Nuair a bhuaigh sé neamhspleachas don tír i 1964, rialaigh sé mar uachtarán ar feadh seacht mbliana is fiche. Bhí conspóid ag baint leis níos déanaí sa rialtas nuair a chuir sé toirmeasc ar an bhfreasúra, agus thit sé as cumhacht. Tar éis a ghníomhréime polaitiúla, ghníomhaigh Kaunda in aghaidh VEID/SEIF trasna na hAifrice, i ndiaidh bhás a mhic ón ngalar. Fiú ina sheanaois lean sé ag caint amach in aghaidh éagóra agus cos ar bolg agus in ainneoin na conspóide ag baint leis, le haghaidh sin a chuimhneofar é. Beidh tréimhse bróin trí seachtaine ar a shon sa tSaimbia. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS tromlach - majority feidhmeannas - executive leathnú - widening neamh-trialach - non-trial frith-choilíneach - anti-colonial cos or bolg - oppression
04:09
June 19, 2021
12 Meitheamh 2021 (Maigh Eo)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an dara lá déag de mhí an Mheithimh. Is mise Oisín Mac Conamhna. Tá ceannairí polaitiúla thíortha daonlathacha saibhre an domhain, an G7, ag teacht le chéile an tseachtain seo le haghaidh cruinniú mullaigh eatarthu. Tá siad ag plé ceisteanna móra geopholaitiúla, go háirithe an phaindéim. Tá Joe Biden ar a chéad turas taobh amuigh dá thír mar Uachtarán, agus tá cúig chéad milliún dáileog Pfizer geallta aige do na tíortha atá i mbéal forbartha an domhain. Ní leor sin, áfach, mar tá 10 billiún de dhíth. Bhuail sé le Boris Johnson den chéad uair Deardaoin, chun cur in iúl dó, i measc ábhair eile, an tábhacht a chuireann Stáit Aontaithe Mheiriceá ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, maidir leis an mBreatimeacht agus Prótocal Thuaisceart Éireann. Beidh imeacht mór Ghaeil an oileáin seo ar siúl an Satharn seo chugainn, an chéad chruinniú de Chomhdháil na Breataine. Tá cuireadh do gach Gaeilgeóir ar oileán na Breataine freastal ann, chun stádas na teanga anseo a phlé, agus ár gcomhoibriú a neartú chun an Ghaeilge agus a húsáid a chur chun cinn. Beidh sé dátheangach, agus beidh aíonna ann ó Londain, Glaschú, Learpholl, Manchain, Birmingham, Coventry, an Bhreatain Bheag, agus áiteacha eile ar fud an oileáin. Mar gheall ar an phaindéim, beidh sé ar siúl ar líne, ag tosnú ag a seacht a chlog, agus tabharfaidh an Dr Niall Comer, Uachtarán Chonradh na Gaeilge, óráid le hoscailt. Tá sé saor in aisce, agus tá ticéid ar fáil ar Eventbrite go díreach tar éis cuardach i nGoogle do “Comhdháil na Breataine”.  Thárla urú na gréine Déardaoin i leathsféar thuaidh an domhain. Ba urú fáinneach é sa Chiorcal Artach, leis an ngealach ar apaigí, acht ó dheas in Éirinn, ní raibh ann acht páirturú. Bhí sé scamallach go leor i Londain, acht anois is arís, do thaitin an ghrian trí na scamaill go lag, ionas gurbh fhéidir greim na gealaí uirthi a fheiceáil go breá. Ba í an chéad bhreathnóireacht ar choróin na gréine a scríobhadh síos riamh ná an ceann a rinne na manaigh ar Oileán Í air tar éis lánuraithe i 664, atá le léamh in Annála Uladh, Annála Tiarnaigh, agus Annála Inis Faithlinn. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS cruinniú mullaigh - summit meeting tíortha atá i mbéal forbartha - developing countries Comhaontú Aoife an Chéasta - Good Friday Agreement leathsféar thuaidh - northern hemisphere páirturú - partial eclipse Oileán Í - Iona lánurú - total eclipse Annála - Annals
05:19
June 12, 2021
5 Meitheamh 2021 (Luimneach)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an cúigiú lá de mhí an Mheithimh. Is mise Sibéal Dempsey. D’fhógair an Taoiseach, Micheál Martin plean téarnaimh geilleagrach an rialtais Dé Máirt. Is fiú níos mó ná trí bhilliún go leith euro an plean agus beidh sé ag dul i ngleic le réimse leathan ceisteanna. Tá sé dírithe ar na hoibrithe agus na gnólachtaí a bhí gortaithe ag an bpandéim. Beidh laghdú caoga euro déanta ar íocaíocht dífhostaíochta na pandéime ó Mheán Fómhair. Beidh síneadh leis an Scéim Fóirdheontais Pá go dtí deireadh na bliana ach athrófar an ráta i mí Mheán Fhómhair. Cruthófar caoga míle socruchán poist. Dúirt an Taoiseach go raibh “a mhalairt de dhéine” sa phlean agus go dtiocfaidh sé i gceannas ar théarnamh dírithe ar phoist. Shocraigh na páirtithe Iosrael atá in iomaíocht le chéile margadh oíche Dé Céadaoin, chun an príomh-aire fadtréimhseach Netanyahu, a bhaint amach as an rialtas. Bhí Netanyahu ina phríomh-aire ar feadh cúig bliana déag ach bheadh a théarma críochnaithe agus Naftali Bennett ag teacht ina áit más rud é go dtagann an comhrialtas nua seo i bhfeidhm. Sula dtagann sé i bhfeidhm beidh vóta ag reachtóirí agus mionnú an phríomh-aire nua. Is náisiúnaí creidimh é Bennett ach beidh air oibriú in éineacht le páirtithe eile sa chomhrialtas, an United Arab List, páirtí níos lú de Náisiúnaithe Arabacha san áireamh. Is é an United Arab List an chéad pháirtí ó mhionlach na tíre le dul isteach i rialtas. D’éirigh Naomi Osaka, an dara himreoir leadóige is fearr ar domhan, as Craobhchomórtas Oscailte na Fraince an tseachtain seo. Bhuaigh sí a céad chluiche in aghaidh Patricia Maria Tig. Dúirt sí ar Twitter nach raibh sí sásta labhairt leis na meáin i ndiaidh a cluichí mar gheall ar an tionchar a raibh acu ar a meabhairshláinte. Gearradh fíneáil cúig mhíle déag dollar uirthi toisc nach raibh sí sásta labhairt leo agus bhí sé i gcoinne na rialacha. Dar leis an imreoir, d’fhulaing sí ó “bhabhtaí fada dúlagair” ó bhuail sí Serena Williams i gcluiche ceannais Chraobhchomórtas Oscailte na Stát Aontaithe sa bhliain fiche agus a hocht déag. Dúirt Uachtarán Chónaidhm Leadóige na Fraince go raibh a haistarraingt “mí-ámharach”. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS plean téarnaimh geillegrach - economic recovery plan a mhalairt de dhéine - the opposite of austerity mionnú an phríomh-aire nua - swearing-in of the new prime minister náisiúnaí creidimh - religious nationalist gearradh fíneáil uirthi - she was fined aistarraingt - withdrawal
04:54
June 5, 2021
29 Bealtaine 2021 (An Clár)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an 29ú lá de mhí Bealtaine. Is mise Niall Ó Cuileagáin. D’ordaigh Uachtarán na Bealarúise Alexander Lukashenko do eitilt de chuid Ryanair tuirlingt i Mionsc Dé Domhnaigh. Bhí an t-eitleán ar a shlí ón nGréig go dtí an Liotuáin nuair a fuair an píolóta an t-ordú. Bhí an gníomhaí de chuid an fhreasúra Roman Protasevich ar an eitilt agus tá sé féin agus a chéile á gcoimeád ag na húdaráis sa Bhealarúis anois. Mhaígh Protasevich i bhfíseán gur eagraigh sé agóidí anuraidh ach tá amhras ann gur faoi bhrú a d'admhaigh sé é. Tá cáineadh géar déanta ar Lukashenko agus chuir an tAontas Eorpach smachtbhannaí breise ar Rialtas na Bealarúise. Chomh maith leis sin, chuir an tAontas cosc ar eitleáin aerlíne na Bealarúise, Belavia, tuirlingt in aon aerfort san Aontas Eorpach. Dúirt an Taoiseach, Micheál Martin, ‘nach bhféadfaí glacadh leis’ iompar Lukashenko agus d’éiligh Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh, Ursula von der Leyen, Protasevich a scaoileadh saor. Rinne Dominic Cummings cáineadh feanntach ar Boris Johnson agus a rialtas maidir leis an tslí a ndeachaigh siad i ngleic leis an bpaindéim ag seisiún le feisirí parlaiminte in Westminster Dé Céadaoin. Dúirt sé go raibh teipeanna ag gach leibhéal den rialtas, é féin san áireamh. Chaill sé a phost mar chomhairleoir do Boris Johnson i mí na Samhna nuair a thit siad amach lena chéile. Cháin Cummings an tAire Sláinte Matt Hancock go háirithe, agus dúirt sé gur chóir dó a bheith éirithe as a phost níos mó ná cúig huaire déag. Mhaígh sé gurbh í an ‘imdhíonacht tréada’ an polasaí oifigiúil a bhí ag an rialtas i dtús na bliana seo caite. De réir Cummings, fuair na mílte duine bás gan ghá mar thoradh. Dhiúltaigh Johnson agus Hancock cáineadh Cummings scun scan. Tháinig an Eoraifís ar ais an Satharn seo caite tar éis sosa anuraidh mar gheall ar an bpaindéim. D’óstáil an Ísiltír an t-imeacht agus bhuaigh Måneskin ón Iodáil lena racamhrán ‘Zitti e buoni’. Fuair said níos mó ná cúig chéad pointe, sé phointe as Éirinn san áireamh. Ghlac Lesley Roy páirt ar son na hÉireann lena hamhrán ‘Maps’. Ar an drochuair ní bhfuair sí a dóthain pointí sa bhabhta leathcheannais. Ní raibh an t-ádh leis an Ríocht Aontaithe ach an oiread mar ní bhfuair James Newman aon phointe lena amhrán ‘Embers’. Mar fhocal dearfach, triail a bhí ann chun imeacht mór a chur ar siúl le slua i láthair in aois Covid. Ar an dóigh sin, d’éirigh thar cionn leis. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS an freasúra - the opposition smachtbhannaí - sanctions imdhíonacht tréada - herd immunity scun scan - completely, outright racamhrán - rock song babhta leathcheannais - semi-final
05:24
May 29, 2021
22 Bealtaine 2021 (Dún na nGall)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Ghlac Comh-Aireacht Slándála Iosrael le sos comhraic chun deireadh a chur le coimhlint idir Iosrael agus míleataigh as Gaza. Dhaingnigh grúpaí armtha na Pailistíne an sos comhraic. Dúradh go dtiocfaidh sé i bhfeidhm ón Aoine ag 2 a.m. Mhair an choimhlint aon lá déag go dtí seo, le 232 duine maraithe in Gaza agus dhá duine déag maraithe in Iosrael. Dé réir cheannaire Shinn Féin, Mary Lou McDonald, fuair sí gealltanais ó cheannaire nuathofa an DUP, Edwin Poots, go bhfuil sé mar rún aige reachtaíocht a bhaineann leis an Ghaeilge a chur chun cinn sna Sé Chontae. Dúirt Mary Lou McDonald go raibh cruinniú dearfach eatarthu Déardaoin, ina ndúirt Poots nach mbeadh an chomhroinnt i dTuaisceart Éireann faoi bhagairt chomh fada is a bheidh sé ina cheannaire sa DUP. In agallamh eile a rinne Poots i rith na seachtaine, dúirt sé gur mhaith leis dul ar aghaidh leis na pleananna a bhí beartaithe ag na páirtithe polaitíochta i mí Eanáir 2020, an reachtaíocht Ghaeilge ina measc. Tar éis ceithre mhí, d’oscail siopaí miondíola in Éirinn agus treoracha maidir le covid-19 ag ísliú tuilleadh. Agus i mBaile Átha Cliath, athosclófar Club Chonradh na Gaeilge ag an deireadh seachtaine den chéad uair le 15 mhí. Fuair breis agus 1.6 mhilliún duine an vacsaín in Éirinn go dtí seo, le níos mó ná 250,000 dáileog tugtha an tseachtain seo caite. Agus i Sasana, cuireadh fáilte roimh custaiméirí istigh i dtithe tábhairne, i mbialanna, agus in áiseanna siamsaíochta ón Luain seo caite. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS comh-aireacht slándála - security cabinet sos comhraic - ceasefire nuathofa - newly elected comhroinnt - (power)sharing siopaí miondíola - retail shops áiseanna siamsaíochta - entertainment facilities
04:14
May 22, 2021
15 Bealtaine 2021 (Tír Eoghain)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an cúigiú lá déag de mhí na Bealtaine. Is mise Niall Ó Siadhail. Fógraíodh i dtuarascáil chróinéara Dé Máirt go raibh deichniúir íospartach sléachta i mBaile Uí Mhurchú i mBéal Feirste in 1971 go hiomlán neamhchiontach agus níorbh iad aon bhagairt ar na saighdiúirí a dhúnmharaigh iad. Tháinig an breithiúnas seo i ndiaidh feachtas fada chun ainmneacha na n-íospartach a ghlanadh. Cáineadh príomh-aire na Ríochta Aontaithe Boris Johnson mar níor ghabh sé leithscéal poiblí as an choir. Agus idir an dá linn sa Tuaisceart, ceapadh Edwin Poots mar cheannaire ar an Pháirtí Aontachtach Daonlathach, sa chéad toghchán ceannaireachta a bhí acu riamh. Chuaigh an ghéarchéim sa Mheánoirthear in olcas inné nuair a bhí ar dhaoine i dtuaisceart Gaza a mbaile a thréigean roimh ionsaithe ón aer, ón fharraige agus ón talamh a rinne Fórsaí Cosanta Iosrael. Tá níos mó ná 120 duine marbh san fhoréigean, 31 páiste ina measc. Thosaigh an ghéarchéim sa cheantar Sheikh Jarrah in Iarúisailéim Thoir, áit a bhfuil grúpaí Giúdacha ag iarraidh Palaistínigh a chur amach. Tá imní ann go dtarlóidh an foréigean is measa ó bhí 2014 ann. Tá séasúr Chumann Lúthchleas Gael linn arís. Cuirfear tús leis an tSraith Náisiúnta Peile an deireadh seachtaine seo. Mar gheall ar an phaindéim scarfar na ranna ina dhá leath i mbliana, tuaisceart agus deisceart, amhail Leath Cuinn agus Leath Moga fadó. Imreoidh Dún na nGall in aghaidh Thír Eoghain san Ómaigh, agus Gaillimh in aghaidh Ciarraí i dTrá Lí sna chéad chluichí Dé Sathairn. Cuireadh tús leis an tSraith Náisiúnta Iománaíochta seachtain ó shin. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS tuarascáil chróinéara - coroner's report íospartach sléachta - victim of massacre ionsaithe - attacks foréigean - violence roinn/ranna - division/divisions fadó - long ago
03:55
May 15, 2021
8 Bealtaine 2021 (Gaillimh)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an t-ochtú lá de mhí na Bealtaine. Is mise Ella Hassett. Tá an tOllamh Regina Uí Chollatáin ceaptha ina Cathaoirleach ar Bhord Fhoras na Gaeilge. Faoi láthair, tá sí ag obair mar Chathaoir agus Ollamh na Nua-Ghaeilge agus Ceann Scoil na Gaeilge, an Léinn Cheiltigh agus an Bhéaloidis i gColáiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath. Chomh maith leis sin, is iarbhall de Bhord Stiúrtha TG4 í. Is as Leitir Ceanainn i nDún na nGall í ó dhúchas agus tá suim aici in athbheochan na Gaeilge agus iriseoireacht na Gaeilge. Bunaíodh Foras na Gaeilge in 1999 mar an comhlacht atá freagrach as an Ghaeilge a chur chun cinn ar fud fad na hÉireann. Dúirt an tAire Gaeltachta Catherine Martin agus an tAire Stáit Jack Chambers go raibh “áthas” orthu anois faoin gceapachán. Lasadh tine dheasghnách ar Chnoc Uisnigh i gContae na hIarmhí aréir in ainneoin srianta Covid-19. Tháinig grúpa beag le chéile ar an gcnoc chun Tine na Bealtaine a lasadh agus an samhradh a cheiliúradh tar éis an gheimhridh fhada. Is seantraidisiún í an tine. Fadó, lasadh Árdrí na hÉireann an tine agus bhíodh ceiliúradh mór ina dhiaidh chun an séasúr nua a thabhairt isteach. I mbliana, ní raibh cead ag an ngnáthphobal freastal ar an imeacht, ach craoladh an ócáid beo ar líne do lucht féachana idirnáisiúnta agus roghnaíodh an téama 'aontacht' don cheiliúradh. Ta an tSeapáin tar éis stát eigeandála a shíneadh i dTóiceo agus trí cheantar eile chun stop a chur ar ardú na gcásanna Covid-19 roimh na cluichí Oilimpeacha. Dúirt an Príomh-Aire Suga go mbeidh na srianta ann go dtí deireadh na míosa i dTóiceo, Osaka, Hyogo agus Kyoto. I láthair na huaire, is é Osaka eipealár na pandéime sa tír. Dúirt an tAire Geilleagair go bhfuil cúrsaí baolach sa chathair mar níl leapacha ospidéil le fáil do hothair le comharthaí tromchúiseacha. Tosóidh na cluichí Oilimpeacha ar an tríú lá is fiche de mhí Iúil i dTóiceo. Níl sé socraithe go fóill an mbeidh cead ag lucht leanúna spóirt ón tSeapáin freastal ar imeachtaí, ach ní cheadófar cuairteoirí idirnáisiúnta. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS ceaptha/ceapachán - appointed/appointment béaloideas - folklore tine dheasghnách - ceremonial fire aontacht - unity eipealár - epicentre comharthaí tromchúiseacha - serious symptoms
04:47
May 8, 2021
1 Bealtaine 2021 (Baile Átha Cliath)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniú Lá Bealtaine. Is mise Liam Ó Brádaigh. D’fhógair Céad-Aire Thuaisceart Éireann agus ceannaire an Pháirtí Aontachtaigh Dhaonlathaigh, Arlene Foster, go n-éireoidh sí as. Tháinig an fógra tar éis glaonna móra ón bpáirtí iomaíocht cheannaireachta a reáchtáil. Bhí Foster i gceannas ar an DUP ar feadh breis agus cúig bliana. Le déanaí, cháin baill a páirtí í mar gheall ar an gcaoi a dhéileáil sí leis an mBreatimeacht (agus go háirithe Prótacal Thuaisceart Éireann). Dhearbhaigh Edwin Poots go rithfidh sé don phost agus faoi láthair is eisean an t-iomaitheoir is mó a bhfuil dealramh leis. Tugadh ómós don spásaire, Michael Collins, a fuair bás Dé Céadaoin ag nócha bliain d'aois. I 1969, rinne Collins píolótú ar an spásárthach Apollo 11 agus ba iad Neil Armstrong agus Buzz Aldrin na chéad fhir a shiúil ar an ngealach. Tugadh aithne air mar an fear is uaigní sa stair mar gheall ar a ról uathúil i dtuirlingt na gealaí. Tá fréamhacha na hÉireann ag Collins a théann ar ais chuig a sheanathair a bhog ó Dhún Mhánmhaí, iarthar Chorcaí go dtí na Stáit Aontaithe i 1860. Chonacthas fomhuireán mór amach ó chósta Dhún na nGall maidin Déardaoin. Thóg Damien McCallig, innealtóir leis an Institiúd Mara ghrianghraif den fhomhuireán núicléach agus chuir sé ar Twitter iad, áit ar spreag siad díospóireacht. Tá radharcanna ar fhomhuireáin fíor-annamh chomh gar d’Éirinn. Tuairiscítear go n-úsáideann Cabhlach Ríoga na Breataine an bealach faoi uisce go minic. Tá ráiteas eisithe ag na fórsaí cosanta ag rá go raibh an fomhuirí lasmuigh d’Uiscí Críche na hÉireann agus nach bhfuil aon srian ar longa cogaidh atá ag feidhmiú ar an Mhuir Ard. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * iomaíocht cheannaireachta - leadership contest dearbhaigh - confirm spásárthach - spacecraft fréamhacha - roots fomhuireán, fomhuirí - submarine Cabhlach Ríoga - Royal Navy
04:47
May 1, 2021
24 Aibreán 2021 (Ciarraí)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an ceathrú lá is fiche de mhí Aibreáin. Is mise Gráinne Ní Bhrosnacháin. Ciontaíodh an iar-phoilín Derek Chauvin as dúnmharú George Floyd a fuair bás i gCathair Minneapolis an bhliain seo caite. Bhí Derek Chauvin le feiscint ar fís ag tachtadh George Floyd lena ghlúin ós cionn naoi nóiméad. Spreag dúnmharú George Floyd agóidí timpeall na cruinne i gcoinne ciníochas agus iompar na bpóilíní i Meiriceá. Dúirt Uachtarán Mheiriceá Joe Biden gur uair thábhachtach é seo chun athrú a dhéanamh agus gur smál é seo ar anam na Stát Aontaithe. Tá sé fhoireann sacair i Sasana tar éis tarrach amach as Comórtas nua sacair darb ainm an Super League. Bhí dhá fhoireann déag ón Eoraip le bheith páirteach sa tsraith. Duirt an Club Peile Arsenal go raibh brón orthu agus go ndeineadar botún. Dheineadar an cinneadh tarrach amach tar éis éisteacht lena lucht leanúna, le Rialtas Shasana agus lena gcuid geallsealbhóirí. Dúirt Cathaoirleach Juventus go leanóidh na clubanna eile atá fágtha ar aghaidh leis an sraith. Beidh Disney ag teacht chuig Éireann. Beidh taifead á dhéanamh ar an scannán Disney ‘Disenchanted’ in Áth na Sceire i gContae Chill Mhantáin i mí na Bealtaine. Dheineadh taifead ar an chéad scánnán ‘Enchanted’ sa bhliain 2007, faoin mbanphrionsa Giselle a cuireadh an ruaig uirthi as a saol draíochta agus a tháinig go dtí an gnáthshaol i Manhattan. Ceaptar go mbeidh na haisteoirí cáiliúla Susan Sarandon, Patrick Dempsey agus Amy Adams i láthair. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS * ciontaíodh - was convicted dúnmharú - murder lucht leanúna - followers, fans geallsearbhóirí - stakeholders cuireadh an ruaig uirthi - she was chased draíochta - magical
04:11
April 24, 2021
17 Aibreán 2021 (Maigh Eo)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an 17ú lá de mhí Aibreáin. Is mise Oisín Mac Conamhna. D’oscail na siopaí neamhriachtanacha i Sasana an tseachtain seo, agus d’oscail siopaí bearbóra agus a leithéid, agus bialanna agus tithe tábhairne d’fhreastal lasmuigh faoin aer chomh maith. Beidh Tuaisceart na hÉireann ag leanúint an tseachtain seo chugainn. Tá líon na gcásanna, daoine san ospidéal, nó ag fáil báis ag titim go socair, agus an feachtas vacsaínithe ar siúl. Tá moill fhada curtha ar phróiséas saoránachta Éireannaí an Dr. Qiu Fangzhe, de bhunadh na Síne, mar chuir sé a iarratas isteach i nGaeilge. Ní raibh cóip bhog den fhoirm le fáil ar líne. D’iarr agus fuair sé ceann crua sa phost, acht nuair a líon sé isteach agus a sheol sé ar ais í, bhí sé ag fanacht ar feadh sé mhí, go dtí gur iarr an Roinn Dlí agus Cirt air an t-iarratas a aistriú go Béarla agus a athdhéanamh ar líne. Dhiúltaigh an Dr. Qiu leis sin mar tá sé de cheart ag gach duine an t-iarratas a dhéanamh i nGaeilge. Tá sé fós ag fanacht ar fhoirmeacha nua i nGaeilge ón Roinn. Tá tuama mór dúnta ón gCré-umhaois, nó níos luaithe, aimsithe ar leathinis an Daingin. Tháinig tochaltóir air faoin talamh agus glaodh ar na seandálaithe go díreach. Dúirt siad nach raibh aon chur isteach ar an tuama, agus mar gheall air sin, bhí sé go hannamh agus suimiúil. Dúirt siad go raibh tréithe uathúla ag an tuama, a rinne é ní ba shuimiúla fós. Bhí cloch shnasta agus cnámhacha istigh ann. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS siopaí neamhriachtanacha - non-essential shops feachtas vacsaínithe - vaccination campaign moill - delay saoránacht - citizenship an Chré-umhaois - the Bronze Age seandálaithe - archaeologists
04:09
April 17, 2021
10 Aibreán 2021 (Tiobraid Árann)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an deichiú lá de mhí Aibreáin. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loingsigh. Foilsíodh ‘treochlár’ an Chumainn Lúthchleas Gael Déardaoin a bhaineann le gníomhaíocht na heagraíochta i mbliana faoi shrianta Covid-19. Léiríonn an treochlár plean le haghaidh filleadh na gcomórtas idirchontae, ag tosú ar an ochtú lá de mhí na Bealtaine leis an chéad bhabhta den tSraith Náisiúnta Iomána. Cuirfear tús leis an tSraith Náisiúnta Peile an tseachtain ina dhiaidh ar an gcúigiú lá déag de mhí na Bealtaine. Imreofar cluiche ceannais iomána na hÉireann ar deireadh seachtaine an aonú lá is fiche de mhí Lúnasa agus imreofar an cluiche ceannais peile seachtain ina dhiaidh sin. Ní bheidh Nua-Eabhrac, Londain ná aon fhoireann ón mBreatain páirteach i gcomórtais idirchontae i mbliana. Tosóidh traenáil do na foirne sinsearacha ar an naoú lá déag de mhí Aibreáin. Níl dáta comórtais nó traenála socraithe do na himreoirí mionúir nó faoi fhiche fós. Baineann eisceachtaí na srianta leis an leibhéal sinsearach amháin. Tosóidh gníomhaíochtaí na gclubanna chomh luath agus a dhíbreofar foireann an chontae ón gcraobh, le comórtas cúige na gclubanna ag tosú i mí na Samhna. Tá clár na gcluichí iomláin foilsithe ar shuíomh an Chumainn Lúthchleas Gael. Níl aon nuacht fós faoi fhilleadh na gcomórtas faoi aois. Tá agóid agus círéibeacha tar éis tarlú beagnach gach oíche ó dheireadh mhí an Mhárta i dTuaisceart Éireann. Deir na póilíní gurb é an foréigean is measa atá feicthe i dTuaisceart Eireann leis na blianta. Thosaigh na círéibeacha oíche Dé Luain an naoú lá is fiche de mhí an Mhárta le grúpa Dílseoirí i nDoire. Ó shin chonacthas agóid i réimse bailte eile: Béal Feirste, Carraig Fheargais, An Baile Meánach agus Baile na Mainistreach ina measc. Den chuid is mó bhain na círéibeacha le hógánaigh dhílseacha, daoine chomh óg le dhá bhliain déag d’aois ina measc, ag caitheamh buamaí peitreal, brící agus rudaí eile ar phóilíní agus ar fheithiclí. Ach Dé Céadaoin an seachtú lá de mhí Aibreáin thosaigh troid ag balla síochána i mBéal Feiriste idir grúpaí dílseacha agus náisiúnacha. Lean an chorraíl ar an dá thaobh den bhalla Déardaoin, nuair a d’úsáid na póilíní canóin uisce ar na sluaite den chéad uair i sé mbliana. D’ionsaigh an dá thaobh na póilíní arís agus dúirt an SPTÉ gur gortaíodh naoi n-oifigeach déag, rud a d'ardaigh an líon daoine gortaithe i rith an fhoréigin go seachtó a ceathair. Tá rialtas na hÉireann, Rialtas na Breataine, Tionól Stormont, an Coimisiún Eorpach agus An Teach Bán ag teacht le chéile ag iarraidh deireadh a chur leis an bhforéigean. D’fhógair Pálás Buckingham bás Phrionsa Philip, Diúc Dhún Éideann na Breataine Dé hAoine. Bhásaigh sé ag naoi mbliana is nócha d’aois i gCaisleán Windsor tar éis filleadh ó mhí caite san ospidéal i mí an Mhárta, áit a bhfuair sé cóireáil le haghaidh ionfabhtaithe agus obráid croí. Bhí an Prionsa pósta le Banríon na Sasana Eilís II ar feadh trí bliana is seachtó agus ghlac sé le dualgas ríoga léi go dtí gur éirigh sé as sa bhliain dhá mhíle is a seacht déag. Tagann bás an phrionsa i rith tréimhse ina bhfuil cáil an teaghlach ríoga ag streachailt idir an chonspóid a bhaineann le Megan agus Harry, scannáil Phrionsa Andrew, agus tionchar uafásach na pandéíme Covid-19 ar phobal na Breataine. Léiríonn oibríocht ‘Forth Bridge’ na pleananna a bhí socraithe do bhás an Diúic, tréimhse dobróin poiblí san áireamh. Faoi shrianta Covid-19 agus in iarracht báiliúchán sluaite a sheachaint ní bheidh sochraid stáit ag Prionsa Philip agus craolfar a shochraid ar an teilifís ach cheana féin tá daoine ag báiliú taobh amuigh de Phálás Buckingham agus Caisleán Windsor le bláthanna agus ómós a fhágáil. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS treochlár - roadmap círéib - riot dílseoir - loyalist oibríocht - operation
05:45
April 10, 2021
3 Aibreán 2021 (An Clár)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an triú lá de mhí Aibreáin. Is mise Niall Ó Cuileagáin. Chuaigh an long mór, an Ever Given, i bhfostú i mbruach Chanáil Shuais an tseachtain seo caite agus d’fhan sé ann ar feadh sé lá. Tá an long ceithre chéad méadar ar fad agus bhí sí tarraingthe trasna na canálach i mbealach nach raibh aon long eile in ann dul thairsti. De bharr na timpiste, bhí suas le trí chéad long sáinnithe sa chanáil agus shocraigh le roinnt long eile an turas mór a dhéanamh thimpeall mhór-roinn na hAfraice in ionad fanachta. D’éirigh le comhlacht lóistíochta an Ever Given a bhogadh Dé Luain seo caite agus cuireadh ar an uisce arís. Meastar gur chaill an bealach farraige suas le trí mhilliún déag euro in aghaidh an lae. D’fhoilsigh an Rialtas plean cúig bliana chun daoine a mhealladh le bheith ag cianoibriú as bailte tuaithe. Dúirt an Taoiseach, agus an plean á chur I láthair aige, go mbeidh go leor athruithe le feiceáil sna blianta atá romhainn mar gheall ar an bpaindéim agus go mbeidh ról lárnach ag na pobail faoin tuath sa téarnamh eacnamaíoch tar éis Covid-19. Tá sé beartaithe ceithre chéad mol cianoibre a bhunú i mbailte tuaithe i mbliana agus d’úsáidfí tábhairní tuaithe mar ionaid phobail agus mar mhoil do sheirbhísí áitiúla sa phlean. Dúirt grúpaí ionadaithe ó cheantair tuaithe go bhfuil sé níos riachtanaí leathanbhanda ardluais a bhunú sna ceantair seo thar aon rud eile. Tá céad caoga geallúint san iomlán sa phlean seo. De réir na bhfigiúirí is déanaí ó Roinn Oideachais Thuaisceart Éireann, tá ardú tagtha ar líon na ndaltaí a bhfuil an Ghaeilge mar phríomhtheanga an tí acu. Léiríonn na figiúirí go bhfuil cúig chéad tríocha a naoi bpáiste i scoileanna ó thuaidh leis an Ghaeilge mar phríomhtheanga, méadú de bheagnach deich faoin gcéad i gcomparáid le trí bliana ó shin. Tá timpeall seacht míle dalta ag freastal ar Ghaelscoileanna sna Sé Chontae de réir Comhairle na Gaelscolaíochta. Tar éis an Bhéarla, is iad an Pholainnis agus an Liotuáinis an dá theanga is mó a labhraítear i dTuaisceart na hÉireann. Bhí an suirbhé ag iarraidh fáil amach an mbeadh deacrachtaí ag páistí áirithe teagasc trí mhéan an Bhéarla a thuiscint. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS I bhfostú/sáinnithe - stuck, trapped comhlacht lóistíochta - logistics company mol cianoibre - remote working hub leathanbhanda ardluais - high speed broadband ardú/méadú - increase ó thuaidh - in the north
05:22
April 3, 2021
27 Márta 2021 (Dún na nGall)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an seachtú lá is fiche de mhí an Mhárta. Is mise Alanna Ní Ghallachóir. D’fhógraigh an Coimisiún Eorpach go n-éireofar na rialacha a bhaineann le heaspórtáil vacsaíní Covid-19 ón Aontas Eorpach níos daingne agus na ballstáit ag iarraidh a bheith cinnte go bhfuil a ndótháin soláthairtí acu. Dé Céadaoin, afách, foilsíodh ráiteas oifigiúil i gcomhpháirtíocht ag an Choimisiún Eorpach agus an Rialtas Briotanach, a deir, mar gheall ar a gcuid idirspleáchais, go bhfuil an bheirt acu ag obair ar chéimeanna faoi leith chun buntáistí a chruthú agus an soláthar a shíneadh chuig a gcuid saoránach uilig. Mhaígh an Coimisiún gur bhris an comhlacht AstraZeneca a chonradh, le heaspa vacsaíní faighte ag an Aontas go dtí seo agus an fhadhb fós le réiteach. I rith na seachtaine, bhí seisiún ar siúl sa Dáil dírithe ar Choiste Oireachtais na Gaeilge chun leasuithe na reachtaíochta nua a phlé. Dúirt an Teachta Dála neamhspleách Catherine Connolly go raibh sé “go hiomlán míshásúil” nuair a d’iarr an tAire Stáit Jack Chambers ar Leas-Chathaoirleach an Choiste leanúint ar aghaidh leis an phlé, toisc go raibh faitíos ar dhaoine “nach mbeidh an bille achtaithe roimh shos an tsamhraidh”. Tá 168 de 308 leasú den bhille fós le plé. Dúirt an Teachta Dála Éamon Ó Cuív, “Ní féidir linn dul ar aghaidh ag an ráta a bhfuil muid.” Ba chonspóid í nach raibh obair an choiste déanta trí Ghaeilge agus an obair dírithe ar Sheirbhísí Gaeilge, atá in easnamh in Éirinn. I Léim an Bhradáin, Contae Chill Dara, beidh 1,600 (míle sé chéad) post nua curtha ar fáil. Beidh an comhlacht teicneolaíochta Intel ag tógáil ionad nua déantúsaíochta sliseanna, in a lonnófar poist bhuana ardteicneolaíochta. Cuirfear tús leis an fhoirgneoireacht i gceann dhá bhliain. Dúirt Intel go raibh $7 mbilliún infheistithe go háitiúil ag Intel le haghaidh a gcuid áiseanna déantúsaíochta agus 4,500 daoine fostaithe acu i Léim an Bhradáin. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d’aip phodchraolta. * GLUAIS easpórtáil vacsaíní - export of vaccines comhpháirtíocht - copartnership leasuithe na reachtaíochta - amendments to the legislation in easnamh - lacking déantúsaíocht sliseanna - manufacturing of microchips foirgneoireacht - construction
05:01
March 27, 2021
20 Márta 2021 (Baile Átha Cliath)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniú an fichiú lá de mhí an Mhárta. Is mise Liam Ó Brádaigh Tá rialtas na Ríochta Aontaithe ag iarraidh bille nua conspóideach a chur i bhfeidhm a chuirfeadh srian ar cheart saoránach agóid a dhéanamh. Clúdaíonn an Bille Póilíní, Coireachta, Pianbhreithe, agus Cúirteanna 2021 réimse leathan saincheisteanna a bhaineann le hathchóiriú ceartais agus póilíneachta. Ceann de na bearta a mholtar ná nár cheart d’agóidí a bheith ina núis phoiblí. D’ardaigh roinnt dlíodóirí um chearta an duine, gníomhaithe agus baill den fhreasúra agóidí i gcoinne an bhille, ag rá go dtugann an reachtaíocht an iomarca cumhachta do phóilíní agóid dhlisteanach a stopadh. Ainmníodh scannán beoite ón stiúideo Cartoon Saloon atá lonnaithe i gCill Ceannach don ghradam ‘Scannán Beoite is Fearr’ ag na 2021 Oscars. Is é Wolfwalkers (a bhí faoi stiúir Tomm Moor agus Ross Stewart) an ceathrú scannán a rinne an stiuideo atá ainmnithe sa chatagóir seo. Baineann an scéal le sealgaire óg agus a hathair a théann go hÉirinn chun an ceann deireaneach de na mic tíre a dhíothú faoi orduithe ó Oliver Cromwell. Críochnaíonn an scannán triológ bhéaloidis an stiúideo a thosaigh le The Secret of Kells agus a lean ar aghaidh le Song of the Sea. D’eisigh an Chúirt Bhreithiúnais Eorpach a céad bhreithiúnas riamh trí Ghaeilge an tseachtain seo. Tar éis beagnach 50 bliain sa bhloc trádála, níor ghlac an chúirt ach a céad chás Gaeilge i mí Eanáir agus bhí an rialú eisithe acu ar Lá Fhéile Pádraig. Bhain an cás leis an nGaeilge freisin: theastaigh Peadar Mac Fhlannchadha ó Ghaillimh lipéadú dátheangach a fheiceáil ar leigheas d’ainmhithe. Tá stádas oifigiúil ag an nGaeilge mar theanga chonartha den Aontas Eorpach ó 1973 agus teanga oibre de ó 2007. Bhreithnigh an chúirt gur chóir go mbeadh lipéadú teanga Éireannach ar tháirgí tréidliachta a dhíoltar in Éirinn. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS agóid - protest, objection an freasúra - the opposition (politics) scannán beoite - animated film sealgaire - hunter teanga chonartha - treaty language teanga oibre - working language  
04:58
March 20, 2021
13 Márta 2021 (Gaillimh)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Tá an pictiúrleabhar Gaeilge MÍP ainmnithe ar ghearrliosta ‘KPMG Children’s Books Ireland Awards 2021’, na mórghradaim náisiúnta litríochta do leabhair do pháistí. Is í Máire Zepf a scríobh MÍP agus is é Paddy Donnelly a mhaisigh an leabhar. Tá MÍP foilsithe ag Futa Fata. Bhuaigh Máire an gradam anuraidh dá húrscéal d'aosaigh óga Nóinín. Is róbat cliste í MÍP agus í ag dul ar eachtra go Mars. Tá an leabhar MÍP ar cheann d’ocht leabhar a roghnaíodh ón nócha naoi leabhar ar fad a bhí san iomaíocht do ghradam na bliana seo. Beidh buaiteoirí na ngradam fógraithe ar an 25 Bealtaine i rith Fhéile Liteartha Bhaile Átha Cliath. Is as An Dún í Máire ó dhúchais agus tá aon leabhar déag do pháistí agus d’aosaigh óga scríofa aici.  Tá Seachtain na Gaeilge faoi lán seoil faoi láthair. Is féile Ghaeilge idirnáisiúnta í Seachtain na Gaeilge le Energia, atá ar an gceiliúradh is mó don teanga agus don chultúr dúchais a bhíonn ar siúl in Éirinn agus ar fud fad an domhain gach bliain. Sheol Úachtarán na hÉireann Mícheál D. Ó hUigínn an fhéile ar líne. Dúirt sé gur “ábhar ceiliúrtha í an Ghaeilge mar chuid lárnach dár n-oidhreacht”. Bhí moladh amháin aige maidir leis an nGaeilge - “tabhair an dara seans don teanga”. Tá triúr ambasadóirí roghnaithe do Sheachtain na Gaeilge 2021 – an t-amhránaí Imelda May, an láithreoir teilifíse Bláthnaid Treacy agus an t-iománaí Declan Hannon. Ritheann Seachtain na Gaeilge idir an chéad lá de mhí Márta agus Lá Fhéile Padraig. Dúirt Roscosmos, an ghníomhaireacht spáis Rúiseach, gur shínigh siad comhaontú leis an Údarás Spáis Náisiúnta sa tSín chun saoráid taighde a fhorbairt ar dhromchla na gealaí, nó ar diathair, nó sa dá áit le chéile. Dúirt siad go mbeadh na saoráidí ar fáil do thíortha eile. Déanfaidh Ionad Idirnáisiúnta Eolaíoch na Gealaí taighde eolaíoch ildisciplíneach ar an ngealach. Dúirt an Rúis agus an tSín go ndéanfa idh siad obair le chéile ar an bplean agus ar fhorbraíocht an ionaid. Ba é an spásaire Rúiseach Yuri Gargarin an chéad duine sa spás ariamh in 1961, seasca bliain ó shin. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS gradam - award aosaigh óga - young adults ábhar ceiliúrtha - something to celebrate oidhreacht - heritage saoráid taighde - research facility ar diathair - in orbit
04:38
March 13, 2021
6 Márta 2021 (Tír Eoghain)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an séú lá de mhí an Mhárta. Is mise Niall Ó Siadhail. Tá Pontins tar éis gealladh a gcleachtais oibre maidir le háirithintí a athrú. Cuireadh in iúl an tseachtáin seo go bhfuil liosta sloinnte “neamh-inmhianaithe” ag an chuideachta, a reáchtálann páirceanna saoire i Sasana agus sa Bhreatain Bheag. Cé gurb iad sloinnte Éireannacha an-choitianta a bhí ar an liosta, is léir gur i gcoinne an lucht siúil a bhí an polasaí. Chuir sceithire an scéal chuig An Choimisiún um Chearta an Duine agus Comhionnanas, a dúirt go raibh leithcheal agus ciníochas bainte leis an pholasaí. D’éirigh le grianghrafadóir James Crombie pictiúr an-speisialta a thógáil Dé Máirt nuair a bhailigh ealta druideanna os cionn Loch Ainninn i gContae na hIarmhí i gcruth éin ollmhóir ar feadh soicind. Tugtar murmuration ar ealta druideanna sa Bhéarla, agus bíonn cuma scamall atá ag síorathrú air agus iad sa spéir. Tá na grianghraif a thóg Crombie le feiceáil ar shuíomh gréasáin an Irish Times. Fuair réalta cheoil tíre Dolly Parton a dáileog den vacsaín Moderna an tseachtain seo, agus í ag athrú fhocail a hamhráin cháiliúil Jolene chun daoine eile a spreagadh chun an vacsaín a fháil. D’fhéadfaí “dáileog a cógais féin” a rá mar gur thug Parton í féin milliún dollar d’Ionad Leighis Ollscoil Vanderbilt in Nashville, Tennessee chun vacsaín a fhorbairt, ach níor ghlac sí leis an vacsaín roimhe seo mar ní raibh sí ag iarraidh an scuaine a shárú. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS neamh-inmhianaithe - undesirable leithcheal - discrimination ealta druideanna - flock/murmuration of starlings síorathrú - ever-changing  cógas - medicine scuaine - queue
03:16
March 6, 2021
27 Feabhra 2021 (Ciarraí)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an seachtú lá déag de mhí Feabhra. Is mise Gráinne Ní Bhrosnacháin. Thug an Chuirt Eaglasta i gCanterbury cead do chlann Margaret Keane ráiteas Gaelainn a chur ar a leac cuimhneacháin i gCoventry, Sasana. Fuair Margaret Keane bás dhá bhliain ó shin. Ní raibh cead ag a clann ráiteas i nGaeilge amháin a chur ar a leac mar cheap an breitheamh Stephen Eyre QC go raibh an ráiteas ‘inár gcroíthe go deo’ polaitúil gan aistriúchán Béarla leis. Bhí Margaret Keane an-bhainteach leis an gCumann Lúthchleas Gael agus bhí aithne go mór uirthi i measc an phobail Ghaelaigh. Theastaigh an teaghlach go mbeadh an leac uaighe réidh roimis Lá Fhéile Padraig agus anois is feidir é seo a dhéanamh. Dúirt Oisín Mac Conamhna ó Chonradh na Gaeilge i Londain, go raibh gliondar croí air don chlann agus gach Éireannach sa tír seo agus do dhaoine a bhfuil ag iarraidh a bhfocail ina rogha theanga féin a chur ar a leac cuimhneacháin. Fuadaíodh ós cionn 300 cailín ó mheánscoil sa bhaile Jangebe i dTuaisceart na Nigéire. Cuireadh an milleán ar dronga coireachta mar tá siad ag fuascailt daoine le deanaí. Sa bhliain 2014, fuadaíodh 276 cailín a bhí ar scoil. An eagraíocht mhíliteach ioslamaíoch Boko Haram a bhí i mbun. Dúirt na gardaí go bhfuil siad amuigh in éineacht leis an arm teagmhasach ar thóraíocht na gcailíní. Dúirt an t-eagras UNICEF go bhfuil fearg agus brón orthu gur fuadaíodh leanaí sa Nigéar aríst agus go bhfuil sé ag sarú cearta leanaí. Tá an 25ú sraith curtha i gcrích ag an sobaldráma Ros na Rún. D’eirigh leis an bhfoireann leiriúcháin 82 clár a thaifeadadh thar 24 seachtain. Mar gheall ar na srianta le Covid 19, thángadar ar slí taifeadadh a dhéanamh go sábhailte trí oifigigh Covid a bheith acu agus úsáid a bhaint as treallamh nua. Bhí na haisteoirí ábalta a bheith in aice le na chéile go sábhálta ag leanúint na treoirlínte. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS roimis - roimh (Gaeilge na Mumhan) gliondar - joy fuadaigh - kidnap fuascail - ransom curtha i gcrích - completed treallamh - equipment
05:39
February 27, 2021
20 Feabhra 2021 (Tiobraid Árann)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an fichiú lá de mhí Feabhra. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loinsigh. Beidh rogha ag daltaí na hardteiste i mbliana idir grád measta nó scrúdú traidisiúnta a dhéanamh le haghaidh gach ábhair. Is féidir leis na daltaí grád measta a roghnú, na scrúduithe a dhéanamh le haghaidh gach ábhair nó meascán idir na hábhair a roghnú. Gheobhaidh gach dálta a ngráid i ngrúpa amháin ag an am céanna le foilsiú thorthaí na scrúduithe. Do na daltaí a dhéanann cinneadh na scrúdaithe a dhéanamh, beidh siad ar siúl ag an ngnátham i Mí an Mheithimh, bunaithe ar chomhairle sláinte phoiblí. Beidh na scrúduithe béil ar siúl i rith na Cásca. Cuireadh an Teastas Sóisearach ar ceal san iomlán. Leis sin, d’fhógair an Tánaiste Leo Varadkar Dé hAoine go dtosóidh athoscailt chéimnithe do bhunscoileanna agus scoileanna dara-leibhéal i mí an Mhárta. Beidh achomharc i gcás chlann Margaret Keane ar siúl Dé Céadaoin an ceathrú lá is fiche de mhí Feabhra. Bhásaigh Margaret Keane i gCoventry i dhá mhíle is a hocht déag ach níos mó ná dhá bhliain tar éis a báis, tá a clann fós sa chúirt ag troid in aghaidh cinneadh a dhiúltaigh dóibh an ráiteas ‘Inár gcroíthe go deo’ a chur i nGaeilge amháIn ar a leac chuimhneacháin. Tharla an rialú sa chúirt eaglasta Shasana ina dúirt an breitheamh Stephen Eyre go raibh baol ann, gan aistriúcháin i mBéarla, go nglacfaí leis an ráiteas i nGaeilge mar ráiteas polaitiúil de shaghas éigin. Níl fadhb ag an sagart áitiúil i gCoventry nó ag an Eaglais Shasana go ginearáta leis an ráiteas ar an leac chuimhneacháin, ar ndóigh, tá ráiteas i dteangacha éagsúla le feiceáil i reiligí timpeall na Sasana. Beidh baill ó Chonradh na Gaeilge i Londain ag déanamh idirghabháil ar son an teaghlaigh ag an achomharc agus tá tacaíocht na craoibhe acu. Bhí tuirlingt rathúil ag an gcarr gealaí Mars nua, darb ainm ‘Perseverance’ oíche Déardaoin. Bhí imní ar na hinnealtóirí ag Nasa faoin tuirlingt toisc gur rud an-deacair é tuirlingt rathúil a dhéanamh ar Mars, le beagnach leath d’iarrachtaí roimhe seo a theip orthú. Thaistil an róbat ceithre chéad is seachtó milliún ciliméadar idir an Domhan agus Mars thar seacht mí. Anois, caithfidh sé dhá bhliain ag cuardú an pláinéid le haghaidh fianaise de bheatha atá caite. Thuirling an carr gealaí Perseverance i gcráitéar darb ainm Jezero, ceaptar gurb suíomh de loch é na billiúin bliain ó shin. Creideann eolaithe, áit a bhí uisce ann, seans go raibh beatha ann freisin. Tógfaidh an carr gealaí grianghraif den tír-raon, úsáidfidh sé druilire beag le samplaí carraige a bháilíú agus i gceann cúpla lá, tá súil ag Nasa héileacáptair bheaga a láinseáil uaidh. Má tá an turgnamh rathúil, an chéad eitilt chumhachta lasmuigh den Domhan a bheidh i gceist. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS grád measta - predicted grade athoscailt chéimnithe - stepped reopening achomharc - appeal lead chuimhneacháin - headstone idirghabháil - intervention tuirlingt rathúil - successful landing carr gealaí - rover cráitéar - crater
04:43
February 20, 2021
12 Feabhra 2021 (Maigh Eo)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an dara lá déag de mhí Feabhra. Is mise Oisín Mac Conamhna. Tar éis imeacht tobann téamh strataisféarach, tá cuid mhaith de thuaisceart an domhain faoi bhrat sneachta. Thit an teocht go lúide fiche trí in Albain, an teocht is ísle ó 1995; agus i Londain, bhí deis ag go leor naíonán an chéad fhear sneachta dá saol a dhéanamh. Agus sa Rúis, tá Moscó ag fáil réidh le síobadh mór sneachta, le baol ann go mbeidh sé ina cheann is láidre a thárla ann riamh. Tá Donald Trump ar a thriail i seanad Mheiriceá as an t-éirí amach agus an t-ionsaí ar an Capitol a spreagadh. Tá cás láidir déanta ag na hionchúisitheoirí ón bPáirtí Daonlathach. Caithfidh triomlach dhá trian de na seanadóirí glacadh leis an gcás chun Trump a chiontú, agus is dócha nach nglacfaidh. Breathnaíonn sé faoi láthair nach bhfuil acht cuid bheag de na seanadóirí Poblachtánacha i bhfabhar cionntaithe. Creideann an chuid eile go bhfuil an triail míbhunreachtúil, mar tá Trump as oifig, nó tá faitíos orthu roimh Trump agus an chumhacht láidir atá aige thar a pháirtí fós. Tá an tSiúr André, bean rialta Fhrancach, atá caoch, a bhaineann úsaid as cathaoir rothaí, agus atá céad seachtdéag bliain d’aois agus an dara duine is sine ar domhain, tar éis ruaig a chur ar an COVID a bhí uirthi. Bhí cás aisiomptómach aici fiú, mar níor thug sí faoi deara go raibh aon tinneas uirthi ar chor ar bith. Rinne sí ceilliúradh ar a breithlá Déardaoin, nuair a chuaigh sí ar aifreann, fuair sí cuairt ón easpaig, agus um lón bhí béile breá aici lena cairde, le gloine pórtfhíon, cúpla glonne fíon dearg, agus gloine Champagne. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS téamh strataisféarach - stratospheric heating lúide - less than síobadh sneachta - blizzard ionchúisitheoirí - prosecutors ciontú/ciontaithe - convict míbhunreachtúil - unconstitutional  caoch - blind aisiomptómach - asymptomatic
04:31
February 13, 2021
6 Feabhra 2021 (An Clár)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an séú lá de mhí Feabhra. Is mise Niall Ó Cuileagáin. Tá an t-arm i Maenmar tar éis coup míleata a thosú agus tá an ceannaire polaitiúil, Aung San Suu Kyi, gafa acu. De réir an t-arm, bhí an toghchán is déanaí sa tír lochtach. Tá an ceannasaí airm, Min Aung Hlaing, ag reáchtáil na tíre anois. Bhuaigh Aung San Suu Kyi an Duais Síochána Nobel in 1991 ach rinneadh go leor cáinte uirthi le déanaí mar gheall ar an bhforéigean in aghaidh na Moslamach sa tír. Seans anois go gcuirfear i bpríosún í. Cháin Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, an coup míleata mar ghníomh frithdhaonlathach. D’iarr ceannaire an DUP, Arlene Foster, ar Phríomh-Aire na Breataine Boris Johnson, prótacal an Tuaiscirt a chur ar ceal. De réir Foster, cuireann an prótacal teorainn trádála idir an Tuaisceart agus an Bhreatain. Dúirt Johnson go mbeadh sé réidh leas a bhaint ar Airteagal 16 den phrótacal chun brú a chur ar an Aontas Eorpach. De réir Rialtas na hÉireann agus an Aontais Eorpaigh, níl ach fadhbanna tosaigh atá i gceist. Dúirt Simon Byrne, constábla de chuid na bpóilíní sa Tuaisceart, go bhfuil baol foréigin ann anois mar gheall ar an teannas polaitiúil. Mhol sé do dhaoine fanacht socair.  Níos mó ná céad bliain ó shin, de réir na dtuairiscí, dúirt George Salmon, Propast Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, nach ligfí mná isteach sa choláiste go deo. Inniu, ní hamháin go bhfuil roinnt mná i measc na alumni is cáiliúla sa Choláiste, ach Dé hAoine d’fhógair an Coláiste go bhfuil tríur ban san iomaíocht do phost an Phropaist nua agus mar sin is cinnte go mbeidh bean sa phost seo den chéad uair riamh. Beidh an Propast nua ina cónaí i gceann de na tithe cónaithe is cáiliúla sa chathair, uimhir a haon, Sráid Grafton. Dúirt Susan Parkes, iar-cheannaire oideachais sa Choláiste, go bhfuil ocáid tháchachtach ag baint leis an toghadh seo. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. * GLUAIS lochtach - flawed frithdhaonlathach - anti-democratic  ball foréigin - danger of violence socair - calm propast - provost iomaíocht - competition
04:54
February 6, 2021
30 Eanáir 2021 (Dún na nGall)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an 30 Eanáir. Is mise Alanna Ní Ghallachóir. D’fhéadfadh sé go bhfuil suas le 1,000 páiste i gcruachás le gréasán coiriúil, de réir stáidéar a d’fhoilsigh Ollscoil Luimnigh, a bhí faoi bhun acu ar feadh cúig bliana. Léiríonn an taighde an tslí ina mheallann agus a bheireann na gréasáin choiriúla ar pháistí atá chomh óg le hocht mbliana d’aois insteach i ndronga ar fud na tíre. Deir taighdeoirí go bhfuil an uimhir de mhíle bunaithe ar dhaonra de leath-mhilliún Éireannaigh óga. I dTuaisceart na hÉireann, foilsíodh tuairisc faoi árais máithreacha agus naíonán agus ionaid níocháin Mhaigdiléana. De réir an fhiosrúcháin neamhspleách, le bunú ag na húdaráis, bhí 10,640 bean agus cailín ina gcónaí sna hárais máithreacha agus naíonán agus 3,500 eile sna hionaid níocháin. D’fhógair Arlene Foster agus Michelle O'Neill, Céad-Aire agus LeasChéad-Aire an Tuaiscirt, gur aontaigh an rialtas le fiosrúchán neamhspleách a bhunú, a mhíníonn an mhéid a d'fhulaing na mná sna hionaid. Dúirt Stiúrthóir an Oireachtais, Liam Ó Maoladha, go bhfuil sé “dóchasach” go leanfadh an fhéile ar aghaidh níos déanaí i mbliana, in anneoin an neamhchinnteacht atá ceangailte leis an choróinvíreas. Is féile bhliantúil é Oireachtas na Samhna, ina gcéiliúrtar damhsa, ceol, litríocht, agus teanga na Gaeilge, agus a dtugtar “Mecca na nGael” air. Freastalaíonn 10,000 duine air ar feadh ocht lá. Ag an am chéanna, dúirt Ó Maoladha nach bhfuil aon chinneadh déanta go fóill fá dtaobh den fhéile agus nach féidir leo a bheith cinnte dá mbeadh sluaite móra ceadaithe nó sábháilte san fhómhar. Ach, san idirlinn agus níos luaithe sa bhliain, beidh féilte ar siúl ar líne chun Imbolc, nó Lá Fhéile Bhríd, a cheiliúradh. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d’aip phodchraolta. * GLUAIS gréasán coiriúil - criminal network gronga - gangs ionaid níocháin - laundries fiosrúchán neamhspleách - independent inquiry neamhchinnteacht - uncertainty féile bhliantúil - annual festival
04:43
January 30, 2021
23 Eanair 2021 (Baile Átha Cliath)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an 23ú lá de mhí Eanáir. Is mise Liam Ó Brádaigh. “Éistíodh toil na ndaoine agus tugadh aird ar thoil na ndaoine.” Sin a dúirt Joe Biden ina chéad óráid mar Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Insealbhaíodh Biden roimh meán lae Dé Máirt agus roinnt uaireanta a chloig tar éis an tsearmanais insealbhaithe, chuir an riarachán nua tús lena mbeartais a chur i bhfeidhm agus go leor de chinntí Donald Trump a aisiompú. Ar dtús, fógraíodh go dtiocfaidh Stáit Aontaithe Mheiriceá isteach arís le comhaontú Pháras. Níor fhreastail réamhtheachtaí Biden láithreach ar an insealbhú inar gheall an tUachtarán nua béim a chur ar an timpeallacht, cearta ciníocha agus aontacht náisiúnta. Tá 72 imreoir leadóige idirnáisiúnta faoi choraintín ina seomraí óstáin i Melbourne ar feadh coicíse. Tháinig na himreoirí chun páirt a ghlacadh i gCraobh Oscailte na hAstráile agus dúirt príomh-aire Victoria, Daniel Andrews nach bhfaigheadh na himreoirí aon chóireáil speisialta mar gheall ar a gcáil. Tháinig sé seo tar éis do roinnt imreoirí ardphróifíle gearán a dhéanamh ar na meáin shóisialta go raibh siad míshásta leis na háiseanna ina gcóiríocht. D’éiligh Novak Djokovic (an Uimhir a hAon Domhanda faoi láthair) go n-aistreofaí imreoirí chuig tithe príobháideacha le cúirteanna leadóige chun traenáil iontu. De réir mar a bhíonn an chuid eile de Victoria faoi ghlas, is dóigh go dtabharfaidh rialtas Victoria cluas bhodhar do na hiarratais seo. Tá rabhadh sneachta cúig lá tugtha ag Met Éireann maidir le héifeachtaí Stoirm Christoph sa tseachtain amach romhainn. Tá coinníollacha geimhridh tuartha ar fud na tíre, le riosca sneachta, oighir agus seaca. Cheana féin, tá fadhbanna tuile i gCo. Ros Comáin tar éis báistí troime.  I gceantair den Ríocht Aontaithe, idir an dá linn, tá tuilte troma mar thoradh ar Stoirm Christoph agus aslonnaíodh roinnt cónaitheoirí i dTuaisceart Shasana óna dtithe. *  Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS insealbhú - induction, inauguration réamhtheachtaí - predecessor cóireáil speisialta - special treatment cóiríocht - accommodation rabhadh - warning tuartha - predicted
05:03
January 23, 2021
16 Eanáir 2021 (Gaillimh)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an séú lá déag de mhí Eanáir. Is mise Ella Hassett. Tá peileadóir óg ó Chorca Dhuibhne ar a shlí chun na hAstráile inniu, le dul ag imirt peil na hAstráile ar feadh dhá bhliain ar a laghad. Is as an Liotuáin é Deividas Uosis ó dhúchais, ach d’aistrigh a chlann go hÉirinn nuair a bhí sé ceithre bliana d’aois. Tá cáil bainte amach ag Deividas mar bháireoir le Cumann Peile an Daingin, agus is Gaeilgoir é chomh maith. Bhuaigh sé bonn Uile-Éireann le foireann mhionúir Chiarraí in 2017 agus thosaigh sé ag imirt le foireann faoi fiche an chontae anuraidh. Shínigh sé conradh leis an gcumann AFL The Brisbane Lions i mí Feabhra 2020, ach bhí a phleananna taistil curtha ar ceal mar gheall ar Covid-19. Dé Céadaoin, foilsíodh tuarascáil nua ina léirítear an ráta báis scanrúil a bhí in Árais Máithreacha is Leanaí in Éirinn agus an drochíde, foréigean is neamart a bhí coitianta iontu. Dúirt an Taoiseach Micheál Martin gur chaibidil dhuairc, dheacair agus náireach í i stair na tíre seo le blianta beaga anuas. Deirtear sa tuarascáil Choimisiún Imscrúdúcháin Árais Máithreacha agus Leanaí go raibh thart ar 56,000 bean agus 57,000 naíonán sna hárais idir 1922 agus 1998. Bhí 80% de na máithreacha idir 18 agus 29 bliain d'aois, ach bhí cuid acu chomh hóg le dhá bhliain déag. Bhásaigh thart ar 9,000 leanbh sna hárais - 15% de na leanaí ar fad a bhí iontu. Gheall an Taoiseach go dtabharfaidh an Rialtas aghaidh ar na moltaí sa tuarascáil d’fhonn tús a chur le cneasú na ndaoine. Déardaoin, tugadh tuairim sa chéad chás riamh ar phléigh Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh i nGaeilge leis. Thóg Peadar Mac Fhlannchadha, leas-rúnaí Chonradh na Gaeilge, an cás in aghaidh an Aire Talmhaíochta agus an Stáit agus é ag maíomh gur sárú ar threoir Eorpach é gan an Ghaeilge a bheith á húsáid freisin ar tháirgí leighis d’ainmhithe sa tír seo. Dúirt an Feisire Eorpach de chuid Fhianna Fáil Billy Kelleher “gur lá dár saol é an lá inniu” agus cheap sé go gcuirfeadh an cás le stádas na teanga san Aontas. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS báreoir - player bonn - medal drochíde - abuse foréigean - violence neamart - neglect táirgí leighis - medical products Feisire Eorpach - MEP
04:51
January 16, 2021
9 Eanáir 2021 (Tír Eoghain)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an naoú lá déag de mhí Eanáir. Is mise Niall Ó Siadhail. Tá géarchéim an chorónvíris dulta in olcas arís in Éirinn agus sa Bhreatain agus na huimhreacha is airde feicthe ó bhí tús na paindéime ann, in ainneoin srianta nua curtha i bhfeidhm sa dá thír. Tá eagla ar na húdaráis nach mbeidh leapacha ospidéil ar fáil roimh i bhfad, agus d’fhógair Méara Londan, Sadiq Khan, go bhfuil príomhchathair na Ríochta Aontaithe i staid éigeandála. Iarrtar ar dhaoine sa dá thír fanacht sa bhaile, agus beidh scolaíocht bhaile ar siúl ar feadh míosa. Dé Céadaoin, rinne drong de lucht tacaíochta Donald Trump ruathar ar an Chaipeatól in Washington DC, le linn do Chomhdháil na Stát Aontaithe bheith bailithe chun bua Joe Biden sa toghchán uachtaránachta a dheimhniú. Fuair cúigear bás sa chíréib agus cáineadh Trump as an chorraíl a chothú. Cuireadh cosc ar a chuntais Facebook agus Twitter agus phléigh Daonlathaithe mór le rá féidearthacht Trump a tháinseamh roimh oirniú Joe Biden ar 20ú Eanáir. Roghnaigh Biden fear de bhunús Éireannach, Méara Bhostúin Marty Walsh, mar Rúnaí Oibre ina chomh-aireacht. As Conamara do thuismitheoirí Walsh agus deirtear go bhfuil Gaeilge aige. Dea-scéala eile don Ghaeilge an tseachtain seo, nuair a ghlac Comhairle Cathrach Bhéal Feirste le polasaí nua chun comharthaíocht sráide dhátheangach a chur ar fáil sa chathair. Amach ó seo, má ghlacann 15% de na toghthóirí a chónaíonn ar an tsráid leis, beidh cead comharthaí dátheangacha a chur suas. Is mór an bua é do Ghaeilgeoirí Bhéal Feirste, atá ag obair go dian ar phobal na Gaeilge a spreagadh agus a leathnú ó cuireadh tús le Pobal Bhóthar Seoighe in 1969. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS in ainneoin - despite staid éigeandála - state of emergency scolaíocht bhaile - home schooling ruathar - attack círéib - riot táinseamh - impeach Rúnaí Oibre - Secretary of Labour comh-aireacht - cabinet (politics) toghthóirí - electors
03:53
January 9, 2021
1 Eanáir 2021 (Ciarraí)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an chéad lá de mhí Eanáir. Is mise Gráinne Ní Bhrosnacháin. Tá an Bhreatain imithe as an Aontas Eorpach ó aon déag a chlog ar Oíche Chinn Bliana. Thángadar ar an gcomhaontú nach mbeadh aon táillí breise ar thradáil idir an Bhreatain agus an Aontas Eorpach. Fanfaidh Tuaisceart na hEireann sa Margadh Aonair le rialacha chustaim an Aontais Eorapaigh.  Beidh Institúit Teicneolaíochta Thrá Lí agus Institúit Teicneolaíochta Chorcaí ag teacht le chéile mar aonad amháin as seo amach. Beidh scolairí ó Chiarraí agus Corcaigh ábalta maireachtaint agus staidéar sna contaetha sin. Dúirt Uachtarán na hOllscoile an tOllamh Maggie Cusack ‘Is é an bunchuspóir atá againn ná daoine a chumasú trí oideachas chun go n-éireoidh leo amuigh sa domhan mhór’. Tá rinceoir ar an sean-nós agus buaiteoir Chluiche Ceannais na hÉireann Emma O’Sullivan ag múineadh rince ar an sean-nós ar líne. Cuireann sí ranganna ar fáil ar Zoom do dhaoine timpeall na cruinne. Bíonn daoine ón tSeapáin, an Bhrasáil agus na Stáit Aontaithe ag glacadh páirt sna ranganna Zoom-nós. Dúirt Emma go bhfuil meascán de dhaoine difriúila sna ranganna ach is breá leo Éire agus is breá leo Conamara, tá a fhios acu faoi rince ar an sean-nós leis atá go hiontach. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS Oíche Chinn Bliana - New Year's Eve táillí breise - extra charges maireachtaint - live (canúint Chorca Dhuibhne) cumasú - empower, enable rince ar an sean-nós - sean-nós (old-style) dancing  timpeall na cruinne - around the world
03:44
January 2, 2021
26 Nollaig 2020 (Maigh Eo)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu Lá Fhéile Stiofáin. Is mise Oisín Mac Conamhna. Breis agus ceithre bliana tar éis reifreann an Bhreatimeachta, agus na blianta ag idirbheartú, tá comhaontú trádála bainte amach ag an Aontas Eorpach leis an Ríocht Aontaithe. D’fhoilsíodh an téacs inniu ar maidin. Tá an tAontas Eorpach sásta go bhfuil cosaint oiriúnach ann don Chomhmhargadh, agus tá rialtas na Riochta Aontaithe á mholadh, a deireann siad mar gheall ar an bhflaithiúnas a thugann sé dóibh thar a ndlí agus a bhfarraige. Is annamh an comhaontú trádála é áfach, mar méadaíonn sé go mór na deacrachtaí agus na maorlathais trádála idir an dá taobh. Tá Londain agus oir-dheisceart Shasana faoi dhianghlasú tréan arís, toisc gur aimsiú sóchán nua de COVID-19 anseo atá níos tógálaí, agus a cheaptar a bhfuil i mbun ar an méadú mór ar líon na n-ionfhabhtaithe sa cheantar a tharla le déanaí. Tá baol mór ann go bhfuil an sóchán nua amuigh agus scaipthe ar fud an domhain cheana, agus go n-éireoidh sé ina phríomh-athraitheach ceannasach i ngach áit sul i bhfad; acht níl aon fhiannaise ann go fóill go bhfuil galar an tsócháin nua níos dáinséaraí. D’aimsíodh in Éireann é inné. Acht i laethanta dorcha an mheán-gheimhridh i ndoimhneachtaí na paindéime, tá seans maith ann go bhfuil fáinne geal an lae ag teacht. Tá an chéad bhaisc de deich míle vacsaín i gcoinne COVID ag teacht in Éireann inniu, trí cheann de na hiarrachtaí agus na saothair na heolaíochta is mó riamh. Tagann dóchas na saoirse agus na sláinte leo, dóchas ar ghnáth-theagmháil le clann agus cairde arís, agus súil ar bhliain úr saor ó réim an ghalair mallaithe seo. * Dia daoibh. Is mise Niall, eagarthóir Nuacht Mhall. Ba mhaith linn buíochas ó chroí a ghabháil le gach duine a d'éist le Nuacht Mhall i mbliana agus tá súil againn go mbeidh Athbhliain suaimhneach agaibh go léir. Beannachtaí na Nollag ort! Nollaig faoi shéan is faoi mhaise dhuit! Nollaig shona! Nollaig shona! Beannachtaí na féile ort! Beannachtaí na Nollag ort! Nollaig shona! * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS idirbheartú - negotiating flaithiúnas - sovereignty  maorlathas - bureacracy sóchán - mutation níos tógálaí - more infectious athraitheach - variant an meán-gheimhreadh - midwinter fáinne geal an lae - bright ring of day, i.e. dawn baisc - batch
05:24
December 26, 2020
19 Nollaig 2020 (Tiobraid Árann)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an naoú lá dhéag de mhí na Nollag. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loingsigh. Tháinig níos mó ná trí chéad buachaill abhaile go sábhailte inné, seachtain tar éis dóibh a bheith fuadaithe óna scoil sa Nigéir. Tháinig na buachaillí ar bus go Katsina, áit ina bhuail siad le hUachtarán na Nigéire Muhammadu Bahari. Tharla an fuadach ar an aonú lá déag de mhí na Nollag, i rith ionsaí ar a scoil sa bhaile Kankara. Bhí a n-éide scoile á gcaitheamh fós ag roinnt de na buachaillí is a shiúil siad ón mbus chun an tUachtarán a fheiceáil agus scrúdú sláinte a fháil. Bhí áthas an domhain ar na buachaillí agus a dtuismitheoirí freisin, a bheith aontaithe arís. Dúirt máthair amháin go raibh sí “ag caoineadh deora áthais” is a chonaic sí a mac arís. Deir oifigigh stáit gur fhuadaigh ropairí áitiúla na páistí agus tháinig scaoileadh na bhuachaillí trí idirbheartaíocht, ní tríd an íocaíocht a bhí á lorg ag na ropairí. Scaoileadh trí chéad is daichead a ceathair bhuachaill, ach ar an drochuair tá roinnt buachaillí fós ar iarraidh. Fuair Joanne Hayes agus a muintir leithscéal ón stát Dé hAoine níos mó na cúig bliana is tríocha tar éis dúnmharú a bheith curtha i leith Hayes. Tháinig an leithscéal mar chuid de chás damáistí a thóg Joanne Hayes, a deirfiúr agus a beirt deartháireacha tar éis a ngabhálacha in naoi déag ochtó ceathair. Fuarthas ráiteas freisin ag rá go raibh gach éagóir curtha ina leith i rith an cháis, ar a dtugtar “The Kerry Babies Tribunal”, chomh maith lena gceistiú, gabháil, cúiseamh agus ionchúiseamh, mícheart agus gan bhunús. Gabhadh Joanne Hayes in naoi déag ochtó a ceathair agus í cúig bliana is fiche d'aois nuair a tháinig na Gardaí ar chorp leanbh ar thrá i gContae Chiarraí, cúig chiliméadar is seachtó óna baile in Abbeydorney. Cúpla seachtain roimhe, bhí leanbh ag Joanne Hayes, a fuair bás agus cuireadh faoin talamh ar fheirm a teaghlaigh. Dhiúltaigh na Gardaí an fheirm a chuardú agus fiú nuair a fuarthas fianaise go raibh a leanbh adhlactha ann lean siad leis an gcúiseamh dúnmharú. Ní raibh Joanne Hayes ag an gcúirt ach i ráiteas a thug a dlíodóir ar a son, dúirt sí go raibh sí i ndóchas go dtabharfaidh an toradh clabhsúr agus suaimhneas dá clann. D’iarr sí freisin go dtabharfaidh na meáin meas dóibh leis an scéal mothálach. D’iarr an tOllamh Philip Nolan ó NPHET ar mhuintir na hÉireann cúram eisceachtúil a ghlacadh thar na laethanta atá le teacht agus an tréimhse Nollag agus laghdú ar ghníomhaíochtaí sóisialta a thosú anois. Mhol sé ar dhaoine a bpleananna don Nollaig a athsmaoiniú agus príomhthosaíocht a chur ar na rudaí is tábhachtaí amháin. Mhol NPHET roinnt gníomhaíochtaí don rialtas le chur in iúl díreach tar éis na Nollag le smacht a fháil arís ar an ngalar. D’iarr an tOllamh Nolan ar dhaoine smaoineamh ar an tionchar a mbeidh ar na seirbhisí sláinte, oideachais agus cúram leanaí i mí Eanáir mar thoradh de na gníomhaíochtaí i rith na tréimhse seo. Dúirt sé go bhfuil nasc idir an ardú cásanna agus athoscailt na mbialann agus na dtithe tábhairne. Duirt Liz Canavan, Ard-Runaí Cúnta ag Roinn an Taoisigh go bhfuil laghdú srianta ag tarlú ag an am céanna is a bhfuil pictiúir an víreas ag eirí níos measa agus “tá orainn freagairt dó sin.” Duirt sí go nglacfaidh an rialtas moltaí NPHET agus go dtiocfaidh cinneadh agus ráiteas faoi céard a tharlóidh tar éis na Nollag go luath. Ón Aoine tá taisteal idir-chontae ceadaithe agus tá cead ag daoine ó trí theach bualadh le chéile go dtí an séú lá de mhí Eanáir, ach, bunaithe ar ardú cásanna, seans go mbogfaidh an rialtas an dáta sin roimh an Athbhliain. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS fuadach - kidnapping ropairí - robbers, bandits deora áthais - tears of joy dúnmharú - murder gabháil -arrest cúiseamh - accusation
05:20
December 19, 2020
12 Nollaig 2020 (An Clár)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an dara lá dhéag de mhí na Nollag. Is mise Niall Ó Cuileagáin. Chuir an Ríocht Aontaithe tús ar a plean vacsaínithe Covid-19 an tseachtain seo caite. Maidin Dé Máirt fuair an chéad duine an vacsaín, bean darb ainm Margaret Keenan atá nócha bliain d’aois. Rugadh í in Inis Ceithleann i gContae Fhear Manach agus bhog sí go Coventry i Sasana níos mó ná seasca bliain ó shin. Tugadh an vacsaín, atá táirgthe ag Pfizer-BioNTech, do Margaret in oispidéal i gcathair Coventry. Dúirt sí gur mhór an phribhléid di an vacsaín a fháil agus go raibh sí ag súil le ham a chaitheamh lena clann agus a cairde. Tá 25,000 dáileog den vacsaín tagtha go dtí an Tuaisceart agus tugadh an chéad dáileog d’altra i mBéal Feirste maidin Dé Máirt freisin. Ceaptar go bhfoilseoidh Rialtas na hÉireann an plean vacsaínithe an tseachtain seo chugainn agus go mbeidh na chéad dáileoga ar fáil san athbhliain. Tá na cainteanna maidir leis an mBreatimeacht ag druidim chun críche anois agus gan aon chomhaontú socraithe go fóill. Bhí cruinniú sa Bhruiséil tráthnóna Dé Céadaoin idir ceannasaí an Choimisiúin Eorpaigh Ursula von der Leyen agus Príomh-Aire na Breataine Boris Johnson ach ní raibh siad in ann an t-easaontas atá fós eatarthu a réiteach. Tá difríochtaí ann go fóill maidir le cearta iascaireachta, cursaí caighdeáin agus rialachas an chomhaontaithe trádála. Dúirt von der Leyen go bhfuil féidearthacht láidir ann nach mbeidh comhaontú trádála idir an tAontas Eorpach agus an Bhreatain san athbhliain. Beidh Dé Domhnaigh seo chugainn an spriocdháta d’aon chomhaontú. Ba bhliain an-chrua í 2020 do chách ach bhí sí an-deacair ar fad d’ealaíontóirí mar gheall ar na srianta poiblí. Mar sin féin, chruthaigh TG4 Samhlú 2020 chun gaiscí agus cruthaitheacht ealaíonta na hÉireann a cheiliúradh. Is clár teilifíse é Samhlú 2020 atá suite sna ceantair timpeall ar Chloch na Rón i gConamara, Contae na Gaillimhe. Tá Tommy Tiernan sa phríomhról agus de réir TG4 “tabharfaidh sé an lucht féachana ar aistear gliondrach agus draíochtúil de cheol, damhsa agus amharclannaíocht”. Craolfar Samhlú 2020 ar TG4 oíche Dé Máirt seo chugainn ag leathuair tar éis a naoi agus beidh daoine ar fud an domhain in ann é shruthlú ar Sheinnteoir TG4. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS pribhléid - privilege táirgthe - produced ag druidim chun críche - coming to a close easaontas - disagreement comhaontú - agreement, union gaiscí - achievements, deeds cruthaitheacht - creativity
04:38
December 12, 2020
5 Nollaig 2020 - TÉIC 2 (Dún na nGall)
Gabh ár leithscéal, seo é an leagan ceart! * Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an 5ú lá de mhí na Nollag. Is mise Alanna Ní Ghallachóir. Fógraíodh an tseachtain seo go mbeidh an Ríocht Aontaithe ar an chéad áit ar domhan le húsaid vacsaín in aghaidh Covid-19 a cheadú. Is í an vacsaín ó Pfizer/BioNTech a gheobhaidh Rialtas na Ríochta Aontaithe, le 800,000 dáileog a chur isteach acu laistigh de sheachtain, a thugann díonacht suas le 95% ar an ghalar. Shocraigh Rialtas na hÉireann go gceannóidh siad 850,000 dáileog de vacsaín Moderna, agus go bhféadfadh clár an vacsaínithe a thosnú san úrbhliain. Tháinig sneachta agus leac oighir go Tuaisceart na hÉireann i rith na seachtaine agus thit an teocht faoi bhun náid, toisc gur bhog aer Artach aneas anuas ar Éirinn agus an Ríocht Aontaithe. Cé gur ardaigh an teocht Dé hAoine, mothaíodh níos fuaire mar gheall ar ghaoth argail, le seadáin gaoithe chomh gasta le 100 ciliméadar san uair in áiteanna nochta. Bhí roinnt sneachta geallta thar na sléibhte agus na cnocanna, agus gaoth mhór le taobh chladach an iarthair. Craoladh an t-eagrán bliantúil den Late Late Toy Show an tseachtain seo caite, le Ryan Tubridy ina láithreoir. Bhí buachaill óg darb ainm Adam, atá sé bliana d’aois, mar chuairteoir ar an seó agus é ag caint faoin dúil mhór don spás atá aige. Ba bhreá leis a bheith i gceannas ar mhisean spáis le NASA san am atá le teacht. Dúirt NASA go spreagann a dhea-chroí agus a dhea-mhianach eachtrúil iad agus go bhfuil siad ag tnúth go mór le Adam a bheith páirteach leo. Bailíodh níos mó ná €6 mhilliún do charthanais ó chraoladh an seó. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d’aip phodchraolta. * GLUAIS díonacht - immunity clár an vacsaínithe - vaccination programme gaoth argail - bitterly cold wind áiteanna nochta - exposed places dea-mhianach eachtrúil - adventurous spirit carthanais - charities
04:19
December 5, 2020
28 Samhain 2020 (Baile Átha Cliath)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an t-ochtú lá is fiche de mhí na Samhna. Is mise Liam Ó Brádaigh. Beidh scannán Gaeilge ag dul chun cinn mar iarrthóir don scannán idirnáisiúnta is fearr ag gradaim na nOscar an bhliain seo chugainn. Roghnaíodh an scannán, ‘Arracht’, atá suite i gConamara i rith an Ghorta Mhóir ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann. Baineann an scéal le hiascaire (an t-aisteoir Dónall Ó hÉalaí) a aontaíonn foscadh a thabhairt do iar-shaighdiúir i gCogaí Napoleon sa bhliain 1845. “Tugann feidhmíocht lárnach den scoth agus mhothúchánach Dónal Ó Healaí daonnacht ghotach don scéalaíocht a chuirfidh fonn ar lucht féachana i dteanga ar bith”, dar le Áine Moriarity, CEO na nIFTAs. Táthar ag súil go mbeidh Arracht á léiriú i bpictiúrlanna san earrach. Tá domhan na peile ag caoineadh faoi bhás duine de na himreoirí is íoconacha riamh, Diego Maradona, ag seasca bliain d’aois. Dé Céadaoin bhí taom croí ar an imreoir lár páirce na hAirgintíne sa bhaile i mBuenos Aires. Coicís roimhe sin, rinneadh obráid ar an bpeileadóir cáiliúil le haghaidh téachtán inchinne. Bhí Maradona mar chaptaen nuair a bhuaigh an Airgintín Corn an Domhain 1986, ag scóráil an chúil cháiliúil “Lámh Dé” i gcoinne Shasana sna babhtaí ceathrú ceannais. Dhearbhaigh uachtarán na hAirgintíne, Alberto Fernandez trí lá caoineadh, ag rá: “Thug tú sinn go barr an domhain. Chuir tú áthas mór orainn. Ba thusa an duine ba mhó acu ar fad.” Tá Comh-aireacht na hÉireann tar éis cead a thabhairt do thionscadal mór athchóiriú i lár na tíre. Caithfear breis agus 100 millùn euro chun 80,000 acra de thalamh portaigh a athshlanú agus deireadh a chur le fómhar móna. Tá sé beartaithe go laghdóidh an tionscnamh seo astaíochtaí carbón agus go ndéanfar na 250 oibrí atá  fostaithe i mbaint móna a ath-imlonnú i róil eile. Cuirfear tús leis an obair in Aibreán 2021. Tá grúpa ionadaithe na bhfeirmeoirí, an ICMSA, ag lorg dearbhuithe nach mbeidh aon iarmhairtí diúltacha ann ó thaobh riosca tuile agus slite beatha na mball. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS iarrthóir - candidate foscadh - shelter feidhmíocht - performance daonnacht - humanity caoineadh - lamenting, mourning taom croí - heart attack téachtán inchinne - blood clot in the brain comh-aireacht - cabinet (politics) talamh portaigh - bogland ath-imlonnú - redeploy
05:58
November 28, 2020
21 Samhain 2020 (Gaillimh)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Tá an peileadóir Marcus Rashford tar éis togra nua spéisialta a eagrú do pháistí ó chúlraí faoi mhíbhuntáiste. Sheol sé club leabhar nua do pháistí idir aon déag agus sé bliana déag d’aois i gcomhar le Macmillian Children’s Books sa Ríocht Aontaithe Dé Máirt. Don chéad leabhar, foilseofar leabhar nua leis an údar Carl Anka dar teideal You Are A Champion. Pléifear tábhacht an oideachais, cúrsaí cultúrtha, eiseamláirí baineanna agus an dearfacht. Is peileadóir é Rashford don chlub Manchester United ó 2015 agus fuair sé MBE i mbliana in ómós a chuid oibre ar son daoine atá faoi mhíbhuntáiste. “Is iontach an lá é seo don eolaíocht agus don duine” sin a dúirt an Doctúir Albert Bourla, cathaoirleach Pfizer, maidir le vacsaín Covid-19 atá á triail acusan faoi láthair i gcomhar le BioNTech. Deir Pfizer go bhfuil éifeacht 90% leis an vacsaín atá táirgthe acu féin agus nach raibh aon imní faoina sábháilteacht. Mar gheall ar na torthaí sin, tá socrú déanta ag an Aontas Eorpach le Pfizer le 300 milliún dáileog dá vacsaín a cheannach in am trátha. Deir Pfizer go mbeidh dóthain den vacsaín déanta acu faoi dheireadh 2020 le cosaint a thabhairt do idir 15 agus 20 milliún duine. Fuair thart ar milliún duine ar fud na cruinne bás den Chovid-19. Thug Zú Bhaile Átha Cliath foláireamh Dé Céadaoin go bhfuil seans ann go gcaithfí an áit a dhúnadh go buan mar gheall ar an ghéarchéim sláinte Covid-19. Bíonn an Zú dúnta faoi láthair ach caithfear aire agus beatha a thabhairt do na hainmhithe i gcónaí. Cosnaíonn sin thart ar cúig chéad míle euro gach mhí. Is eagraíocht sheachbhrabúsach í Zú Bhaile Átha Cliath nach bhfaigheann maoiniú ón Rialtas. D’eagraigh an Zú leathanach Just Giving chun síntiúis dheonacha a fháil ón bpobal. Bunaíodh an Zú i 1831 i bPáirc an Fhionnuisce agus faoi láthair cuirtear fáilte roimh milliún cuairteoirí gach bliain. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS faoi mhíbhuntáiste - disadvantaged i gcomhar le - in association with eiseamláirí baineanna - female role models an dearfacht - positivity torthaí - results, fruit dáileog - dose foláireamh - warning eagraíocht sheachbhrabúsach - non-profit organisation maoiniú - funding
04:40
November 21, 2020
14 Samhain 2020 (Tír Eoghain)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an ceathrú lá déag de mhí na Samhna. Is mise Niall Ó Siadhail. Seoladh fondúireacht trasphobail nua in ómós John agus Pat Hume an tseachtain seo. Beidh sé mar aidhm ag an fhondúireacht oidhreacht síochánta na Humes a chur chun cinn, chun an chéad ghlúin eile de síochánaithe a spreagadh. Deir cathaoirleach na fondúireachta, An tOllamh Seán Farren, go bhfuil luachanna Hume de dhíth go mór sa lá atá inniu ann. An chéad imeacht ag an fhondúireacht ná léacht le Martin Luther King a Trí an tseachtain seo chugainn. I Stáit Aontaithe Mheiriceá, tá Joe Biden i ndiaidh an bua a fháil i dtoghchán na huachtaránachta, agus sé vóta is trí chéad bainte amach aige. Leis sin, níor ghéill Donald Trump go fóill, cé go nglactar le bua Biden go forleathan agus nach raibh rath ar bith ag a agóidí dlíthiúla go dtí seo. Is léir gur bhain Biden vóta an phobail chomh maith, agus breis is cúig milliún vóta níos mó aige. Tá Peter Sutcliffe, an fear ar a dtugadh an Yorkshire Ripper, i ndiaidh bás a fháil. Gearradh príosún saoil ar Sutcliffe as dúnmharú triúr déag ban i dTuaisceart Shasana idir 1975 agus 1980. Deirtear nár gabhadh Sutcliffe níos luaithe mar gheall ar theipeanna na bpóilíní ó thaobh gnéasachais de mar níor eist siad le fianaise tugtha ag mná a bhí ag obair mar oibrithe gnéis ag an am. Dé hAoine ghabh Ardchonstábla Yorkshire Thiar leithscéal ó chroí le híospartaigh agus a dteaghlaigh atá fós beo. Agus scéal breise an tseachtain seo. D’fhógair bainisteoir fhoireann peile Thír Eoghain Mickey Harte go bhfuil sé i gceist aige éirí as i ndiaidh ocht mbliana déag sa ról. Faoi cheannas Harte, bhuaigh Tír Eoghain craobh na hÉireann den chéad uair in 2003. Bhí an bua acu arís in 2005 agus 2008, chomh maith le sé chraobh Uladh idir 2003 agus 2017. In ainneoin tragóid phearsanta tá sé ar dhuine de na bainisteoirí is rathúla i spórt na hÉireann. Ó mhuintir Thír Eoghain, go raibh míle maith agat Mickey. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS fondúireacht trasphobail - cross-community foundation géill - concede, submit forleathan - widespread, broadly agóidí dlíthiúla - legal challenges dúnmharú - murder gnéasachas - sexism oibrithe gnéis - sex workers éirí as - stand down, quit in ainneoin - despite
04:14
November 14, 2020
7 Samhain 2020 (Ciarraí)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Sheol Conradh na Gaeilge polasaí nua le haghaidh pleanála sa Ghaeltacht. Moltar gurb é Udarás na Gaeltachta a bheadh ag stiúradh pleanála sa Ghaeltacht. Deir siad go bhfuil gá le polasaí náisiúnta chun go mbeadh sé níos éasca do mhuintir na Gaeltachta tithe a thógaint. Beidh tastálacha nua don víreas Covid 19 ar fáil go luath in Éirinn. Tabharfaidh na tastálacha torthaí taobh istigh de chúig nóiméad déag. Beidh siad ar fáil sa phoitigéir le costas idir €15 agus €25 Euro. Deir úinéir an chomhlachta ‘ELISA Genie’ Seán Mac Fhearraigh, go bhfuil cruinneas na tastálacha idir 92% agus 98%. Tá an stoirm Eta tar éis bualadh Panama, Hondúras agus Meicsiceo le 150 duine básaithe ó shleamhnú láibe i Guatemala. Dúirt Mark Connolly ó UNICEF gurb é an stoirm is measa a bhuail Hondúras le blianta agus is suntasach an díobháil a bheidh ann. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS moltar - it is recommended tógaint - tógáil, to build (Gaeilge Chorca Dhuibhne) poitigéir - chemist, pharmacist cruinneas - accuracy sleamhnú láibe - mud slide díobháil - loss, damage
03:54
November 7, 2020
31 Deireadh Fómhair 2020 (Maigh Eo)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu Oíche Shamhna. Is mise Oisín Mac Conamhna. Drochscéal ón gcosmos an tseachtain seo, mar tá sé faighte amach ag na réalteolaithe David Vokrouhlický agus a chomhoibrithe go bhfuil seans amháin i thart ar céad agus caoga míle go mbuailfidh an t-astaróideach Apophis anuas ar an domhan i 2068, rud a bheadh tubaisteach go h-iomlán dá dtárlódh sé. Tiocfaidh Apophis an-ghar don domhan i 2029 agus arís i 2036, agus cé nach bhfuil baol ar bith d’imbhualadh sna blianta sin, braitheann céard a tharlóidh i 2068 go h-an íogair ar an dá geábh gar úd; agus ar an tionchar beag a mhothaíonn Apophis ó sholas na gréinne an t-am uilig, an “éifeacht Yarkovsky”, atá thar a bheith deacair a ríomh go cruinn.  Sna Stát Aontaithe, tá an feachtas toghchána ag teacht chun buaicphointe, agus tá Joe Biden chun tosaigh sna phobalbhreitheanna. Cé gur tháinig sé ó chúl i 2016, beidh sé níos deacra do Donald Trump an bua a bheireadh an babhta seo, mar tá breis agus 80 milliúin vótaí caite cheanna. Tá Trump ag leanúint ar aghaidh le slógaí móra timpeall na tíre, gan mascanna nó scaradh sóisialta, in ainneoin na paindéime, atá ag géarú go tapaidh i Mheiriceá. Tá an craobh sinsear peile na bhfear na hÉireann ag caitheamh isteach inniu. Mar gheall ar an phaindéim, is é an chéad chraobh díbeartha ó 2000. Níl acht sé chluiche, ar a mhéad, idir gach contae agus an corn, agus tá an t-ádh le Corcaigh, Ciarraí, Gaillimh, Ros Comáin agus Sligeach, mar níl acht ceithre chluiche le buachan acu. Faraoir, de bharr na paindéime arís, níl spás ann i mbliana do Londain nó Nua Eabhrac. Acht sin mar atá; agus Maigh Eo abú. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS astaróideach - asteroid imbhualadh - collision buaicphointe - climax pobalbhreith - opinion poll corn - cup, trophy craobh díbeartha - knock-out championship
04:47
October 31, 2020
24 Deireadh Fómhair 2020 (Tiobraid Árann)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an ceathrú lá is fiche de mhí Dheireadh Fómhair. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loinsigh. Ag meán-oíche ar an gCéadaoin cuireadh srianta leibhéal a cúig i bhfeidhm ar fud na hÉireann. Beidh na srianta i bhfeidhm ar feadh sé seachtaine go dtí an chéad lá de Mhí na Nollag. Is é leibhéal a cúig an leibhéal srianta is airde i bplean Covid reatha an rialtais. Tá na srianta cosúil leis na cinn a bhí i bhfeidhm i mí an Mhárta agus Aibreáin ach fanfaidh na scoileanna ar oscailt. Tháinig an nuacht i bhfógra ón Taoiseach Micheál Martin ar an Luan, tar éis moladh ó NPHET. Leis na srianta nua beidh ar gach gnó agus siopa nach bhfuil riachtanach dúnadh, ní bheidh cead ag daoine taisteal níos mó ná cúig chiliméadar óna dteach seachas do chúiseanna riachtanacha. Beidh cead ag daoine ina gcónaí ar a n-aonar, daoine le deacrachtaí meabhairshláinte agus tuismitheoirí aonair “boilgín tacaíochta” a chruthú le teach amháin eile. Táthar ag súil go mbeimid in ann taitneamh a bhaint as srianta níos ísle i rith Mhí na Nollaig. Nuacht bhrónach ón Daingean an tseachtain seo le himní go bhfuil Fungie an Deilf imithe. Tá an deilf bholgshrónach cháiliúil ar iarraidh ón Luan seo caite, agus seans maith nach mbeidh sé ag filleadh. Tá Fungie mar chuid d’aitheantas an Daingin ó 1983 agus tá tionscal turasóireachta mór nasctha leis. Tá an grá de Fungie roinnte idir chuairteoirí agus mhuintir na háite agus bhí seo le feiceáil an tseachtain seo nuair a tháinig na céadta bádóirí amach chun cuardú a dhéanamh air. Deir bitheolaí muirí Kevin Flannery gur seans gur imigh Fungie amach go dtí an fharraige le deilf eile, ach ar an drochuair, mar gheall ar a aois, seans maith go bhfuair sé bás freisin. Tá Pápa Prionsias tar éis tacaíocht a thabhairt do pháirtnéireacht shibhialta idir lánúineacha comhghnéis sa scannán fáisnéise nua “Francesco”. “Tá sé de cheart ag daoine homaighnéasacha a bheith ina gcuid de theaghlach. Is páistí Dé iad. An rud a theastaíonn dlí a cheadaíonn páirtnéireacht shibhialta, sa tslí sin beidh aitheantas dlí acu.” A deir sé sa scannán nua ó stiúrthóir Evgeny Afineevsky. Tá an Eaglais Chaitliceach i gcoinne pósadh do lánúineacha comhghnéis agus deir siad go bhfuil neamhord iontu féin ag baint le gníomhartha homaighnéasacha. Chuir roinnt ball den Eaglais fáilte roimh ráitis an Phápa, agus iad ag rá go bhfuil siad an-suntasach. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS moladh - recommendation  meabhairshláinte - mental health boilgín tacaíochta - support bubble deilf bholgshrónach - bottlenose dolphin bitheolaí muirí - marine biologist lanúineacha comhghnéis - same-sex couples neamhord - confusion
03:46
October 24, 2020
17 Deireadh Fómhair 2020 (Dún na nGall)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an 17ú (seachtú lá déag) de mhí Dheireadh Fómhar. Is mise Alanna Ní Ghallachóir. Dé Máirt, fógraíodh Buiséad 2021 in Éirinn, an buiséad is mó a chonaic an tír riamh. Tá €17.75 billiún le caitheamh ag an rialtas agus leath den iomlán ar chursaí a bhaineann le tacaíochtaí coróinvíris. Dúirt an tAire Airgeadais Paschal Donohoe gurb é an t-am ceart le léibhéal mullaigh de thacaíocht an Bhuiséid. Tá €14 mhilliún sa bhreis (ardú 23%) curtha ar fáil don Ghaeltacht agus cursaí Gaeilge, agus €4 bhilliún sa bhreis don earnáil sláinte. Sna míonna a leanas, beidh ar na hiarsmalanna Ollanacha a mbailiúcháin a athbhreithniú. Tar éis tuairisce a scríobh, d’ordaigh an rialtas do na hiarsmalanna go gcaithfidh siad pictiúir atá ceangailte le stair na coilíneachta sa tír a aimsiú agus na saothair ealaíne a thabhairt ar ais chuig a dtíortha dúchasacha. Dúirt stiúrthóir an Rijksmuseum go mbeadh fáilte chuig struchtúr foirmiúil chun na saothair a chur ar ais. Thaistil an roicéad Soyuz Rúiseach ón Domhan go dtí an Stáisiún Spáis Idirnaisiúnta ar luas lasrach, ag críochnú a thurais i dtrí uaire agus trí nóiméad. Bhí beirt spásaire ón Rús agus aon spásaire NASA amháin ar bord an roicéid. Roimh a heitilt, dúirt an Dochtúir Rubins, “Tá comhphairtíocht dochreidte againn.” Tá plean ag NASA agus Roscosmos comhphairtíocht roinnt-eitilte a leanúint agus tá comhráití ag dul ar aghaidh, a dúirt urlabhraí Roscosmos. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS tacaíochtaí - supports leibhéal mullaigh - record level an earnáil sláinte - the health sector iarsmalanna - museums bailiúcháin - collections saothair ealaíne - works of art ar luas lasrach - at lightning speed comhphairtíocht roinnt-eitilte - flight-sharing partnership
04:06
October 17, 2020
10 Deireadh Fómhair 2020 (An Clár)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an deichiú lá de mhí Dheireadh Fómhair. Is mise Niall Ó Cuileagáin. An tseachtain seo caite, agus gan ach mí roimh thoghchán na huachtaránachta, nocht Uachtarán na Stát Aontaithe, Donald Trump, go bhfuair sé toradh dearfach ar thástáil don choróinvíreas. Ó shin amach, bhí torthaí dearfacha ag níos mó ná fiche duine sa Teach Bán. Tá gach cosúlacht go raibh siad ionfhabhtaithe leis an víreas ag imeacht sa Teach Bán chun an breitheamh Amy Coney Barrett a mholadh mar ainmní na Cúirte Uachtaraí. Chuaigh Trump chuig an Ospidéal Míleata Walter Reed i Washington Dé hAoine ach scaoileadh amach as an ospidéal é Dé Luain. Dúirt sé gur bhraith sé níos fearr ná mar a bhí sé fiche bliain ó shin mar gheall ar na stéaróidigh a bhfuair sé san ospidéal. Ina dhiaidh sin, dúirt sé go bhfuil an fliú níos marfaí ná an coróinvíreas, rud atá bréagach. Dúirt an Príomhoifigeach Leighis, an Doctúir Tony Holohan go bhfuil cursaí ag dul in olcas maidir le cásanna coróinvíris in Éirinn. Mhol NPHET don Rialtas srianta Leibhéal 5, an leibhéal is airde, a chur i bhfeidhm sa stát ach dhiúltaigh an Rialtas an chomhairle sin. Ina ionad sin, chuir an Rialtas Leibhéal 3 i bhfeidhm. Dá bharr sin, níl cead ag daoine taisteal chuig contaetha eile sa tír agus ní cheadaítear ach seisear ar a mhéad mar cuairteoirí i d’áras cónaithe féin. Fuair an file Meiriceánach Louise Glück Duais Nobel na Litríochta (ar an) Déardaoin. Dúirt an Fondúireacht Nobel go bhfuil “guth fileata so-aitheanta” aici agus go bhfuil sí in ann a saol féin a dhéanamh uilíoch “le háilleacht dhian”. Is as Nua Eabhrac í Glück. Bhí sí ina file cúirte sna Stát Aontaithe seacht mbliana déag ó shin agus is ollamh in Ollscoil Yale í anois. Is í Glück an séú bean déag chun an Duais Nobel a bhuachan ó bunaíodh í níos mó ná céad bliain ó shin. I nuacht liteartha eile, fuair an file Éireannach Derek Mahon bás an tseachtain seo caite. Rugadh i mBéal Féirste é ach bhí sé ina chónaí i gCionn tSáile, Contae Chorcaí le blianta. Bhí tionchar mór ag a dhán ‘Everything is Going to Be All Right’ nuair a d’aithris sé é i rith na paindéime. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS cosúlacht - likelihood ionfhabhtaithe - infected breitheamh - judge ainmní - nominee níos marfaí - deadlier uilíoch - universal tionchar - influence aithris - recite
04:19
October 10, 2020
3 Deireadh Fómhair 2020 (Gaillimh)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an tríú lá de mhí Dheireadh Fómhair. Is mise Ella Hassett. Tá an tAontas Eorpach tar éis cás dlí a thabhairt in aghaidh na Breataine mar gheall ar bhille trádála inmheánaigh . De réir an Aontais Eorpaigh, briseann an bille dlí idirnáisiúnta maidir le cúrsaí Thuaisceart na hÉireann. Chuir an tAontas Eorpach litir fhoirmiúil chuig Rialtas na Breataine inniu mar chéad chéim sa phróiséas dlí. D’fhógair Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh, Ursula von der Leyen, gur thóg siad an chéim sin mar gur theip ar Rialtas na Breataine ina dhualgas gníomhú “le dea-thoil”. Dúirt urlabhraí de chuid Rialtas na hÉireann agus teachta-dála Neale Richmond gur trua mór é ach go raibh an ceart ag an Aontas Eorpach an cás sin a thabhairt. D’fhógair an comhlacht taistil náisiúnta, Bus Éireann, go mbeidh sé ag cur deireadh le seirbhísí luasbhealaigh áirithe. Tá na seirbhísí seo idir Baile Átha Cliath agus cathracha Chorcaí, Luimnigh agus na Gaillimhe. Deir sé go dtiocfaidh deireadh leis na seirbhísí sin go luath sa bhliain 2021. Mar gheall ar Covid-19, thit líon na bpaisinéirí a úsáideann na seirbhísí sin ó mhí an Mhárta. I mí an Mhárta, cuireadh deireadh leis an tseirbhís X51 idir Gaillimh agus Luimneach freisin. Deir Bus Éireann nach gcaillfidh aon tiománaí a phost mar gheall ar na hathruithe sin, mar go dteastaíonn tiománaithe uaidh ar sheirbhísí eile. Bronnadh an bonn óir PDSA ar fhrancach Afraiceach in onóir a chuid oibre le mianaigh thalún sa Chambóid. Is francach ollmhór Afraiceach é Magawa, a fuair amach naoi mianach talún is tríocha leis an gcumann carthanachta APOPO. I rith a shlí bheatha, ghlan Magawa níos mó ná céad is daichead míle méadar nó fiche páirc pheile. Thóg an PDSA bonn beag bídeach do Magawa, a chaitheann sé ar a chuid éadaí agus é ag obair. Caitheann sé leathuair amach sa pháirc gach lá ag bolú na talún chun na ceimiceáin a fháil amach. Meastar gur cuireadh idir ceithre agus sé milliún mianach talún sa talamh sa Chambóid idir 1975 agus 1998. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. * GLUAIS bille trádála inmheánaigh - internal market bill dualgas - duty seirbhísí luasbhealaigh - express services bonn óir - gold medal mianach talún - landmine
04:34
October 3, 2020
26 Meán Fómhair 2020 (Tír Eoghain)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an séú lá is fiche de mhí Mheán Fómhair. Is mise Niall Ó Siadhail. Tá srianta nua i gcoinne Covid-19 i ndiaidh teacht isteach in Éirinn agus sa Bhreatain, agus an líon cásanna ag ardú arís. Anois tá Dún na nGall ar Leibhéal 3 le Baile Átha Cliath, gan cead ag muintir na gceantar sin an contae a fhágáil nó bualadh le grúpa mór daoine. Sa Ríocht Aontaithe tá ar thithe tábhairne druidim uair an chloig níos luaithe agus moltar gur chóir daoine oibriú ón bhaile más féidir, ach deir comhairleoirí eolaíochta nach leor é agus go bhfuil sé rómhall. Nuacht bhrónach ag an deireadh seachtaine seo caite nuair a cailleadh Síoda, madadh an Uachtaráin Mícheál Ó hUigínn, i ndiaidh tinneas gairid. Ba mhadadh sléibhe Beirneach í Síoda agus bhain sí agus Bród clú agus cáil amach mar aíonna speisialta ag cuid mhór cóisirí agus fáiltithe in Áras an Uachtaráin. Postáladh na mílte teachtaireachtaí ar chuntas Twitter neamhoifigiúil @BrodHiggins leis an haischlib #nosesforsioda agus péinteáladh múrphictiúr nua de Shíoda sa Rinn i mBaile Átha Cliath. Má tá tú ag éisteacht san Astráil beidh deis eile agat do chuid Gaeilge a chleachtadh agus Aimsir TG4 á craoileadh ag staisiún teilifíse poiblí SBS. Bíonn na físeáin á sruthú ar shuíomh gréasáin SBS ó Luan go hAoine. Leis sin, tá roinnt clár eile le feiceáil ar shuíomh TG4 é féin, clár fáisnéise nua dar teideal Cogadh ar Mhná san áireamh, clár a thugann léargas ar an fhoréigean gnéis a fulaingíodh i rith bhlianta na réabhlóide in Éirinn. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS druidim - closing (Gaeile Uladh) comhairleoirí eolaíochta - scientific advisers madadh - dog (Gaeilge Uladh) fáiltithe - receptions sruthú - streaming clár fáisnéise - documentary foréigean gnéis - sexual violence
03:11
September 26, 2020
19 Meán Fómhair 2020 (Ciarraí)
Inniu an naou lá déag do mhí Mheán Fomhair, Is mise Gráinne Ní Bhrosnachain. Bhunaigh an Dochtúr Liz Doherty suíomh idirlín chun ranganna ceoil a mhúineadh ar líne. Thosnaigh sí an suíomh idirlín iteachtrad.com mar ní raibh a lán ábhar ar fáil do mhúinteoirí. Chur sí córas le siollabas i bhfeidhm chun pleanáil a dhéanamh ar ranganna ceoil. Tosníonn Oíche Chultúir ar an 18ú lá do Meán Fomhair i gceantair Ghaeltachta agus ar fud na tíre. Tá ós cionn 80 ócáid Ghaeilge ar siúl ar an suíomh idirlín YouTube agus ar an leathanach Facebook Ealaín na Gaeltachta. I mbun na himeachtaí den sraith ‘Tonn  Fuaime' a bheidh ar siúl i gCorcha  Dhuibhne, tá dhá mhúrphictiúr le feiscint sa Daingean atá bunaithe ar an bhfarraige agus na Blascaoidí. An raibh beatha ar an bplainéad Véineas fadó? D’aimsigh an réalteolaí Jane Greaves an gás foisfín 30 míle taobh amuigh den atmosphéar Véineas. Cé go bhfuil foisfín in ainmhithe agus seascann ar an domain, ní thuigtear go foill an fáth go bhfuil foisfín i láthair ar Véineas. Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script agus gluais ar fáil i d'aip phodchraolta. GLUAIS bunaigh - found, establish cuir i bhfeidhm - start, put into action múrphictiúr - mural beatha - life foisfín - phosphine seascann - marsh, swamp
03:34
September 19, 2020
12 Meán Fómhair (Maigh Eo)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an dara lá déag de mhí Mheán Fómhair. Is mise Oisín Mac Conamhna. I Londain, d’fhoilsigh rialtas na Ríochta Aontaithe bille, atá siad chun cur ós cómhair na parlaiminte Westminster, a sháródh cuid thábhachtach de phrótacal Thuaisceart na hÉireann sa Chomhaontú Aisthairraingthe, a shínigh an Ríocht Aontaithe leis an Aontas Eorpach i mbliana; cé gur mhol siad an Comhaontú mar shár-mhargadh nua, ina bhforógra toghcháin, níos lú ná bliain ó shin. Do labhair triúr iar-cheannairí an Pháirtí Coiméadaigh agus Aontachtaigh, John Major, Michael Howard, agus Theresa May, i gcoinne an bhille, mar gheall ar an dochar a dhéanfadh sé d’ainm, agus do chlú agus cáil na Ríochta Aontaithe ar fud an domhain. Dúirt beirt pholaiteoirí sinsearacha Pháirtí Daonlathach Stáit Aontaithe Mheiriceá, Nanci Pelosi agus Richard Neal, atá in údarás ar bhuiséad Mheiriceá i dTeach na nIonadaithe, nach mbeadh seans ar bith ag an Ríocht Aontaithe socrú trádála a bhaint amach leo, dá gcuirfeadh siad Comhaontú Aoine an Chéasta i mbaol.  * Fós i Mheiriceá, tá leabhar nua faoi uachtarán Donald Trump á fhoilsíú ag Bob Woodward, duine as an mbeirt a bhris an scannal Watergate sna seachtóidí. Léiríonn an leabhar go raibh a fhios ag Trump, go luath i mí Feabhra, go raibh COVID-19 aeriompartha, marfach, i bhfad níos measa ná an fliú, agus thar a bheith tógálach; agus i mí an Mhárta, go ndúirt sé gur mhaith leis beag a dhéanamh de, mar níor mhaith leis anbhá a thosnú. Ní nuacht bhréige é, mar rinne Woodward taifeadadh de gach agallamh a rinne sé leis an uachtarán, lena chead. Ag an am céanna, bhí Trump ag rá go poiblí le muintir Mheiriceá, gur ionann an COVID agus an fliú, agus go rachfadh sé gan tásc ná tuairisc ar nós míorúilte. * D’aimsigh na réadlann tonntracha imtharraingthe LIGO agus Virgo an dá pholl dhubha is mó ag teacht le chéile i gcumasc a bhfacthas riamh. Tharla an cumasc breis agus seacht mbilliún solasbhliain i bhfad uainn, nuair a raibh an chruinne timpeall ar leath an aois agus atá sí faoi láthair. Bhí mais thart ar cheithre scór grianta is cúig ag an bpoll dubh mór, agus trí scór grianta is sé ag an gceann eile. Thiontaigh an cumasc mais de naoí ngrian go díreach i bhfuinneamh, i bhfoirm na dtonntracha imtharraingthe, i gceann aon deichiú de shoicind, le cumhacht fiche míle billiún billiún billiún billiún billiún megavattanna, ins an imeacht fisiciúil is cumhachtaí a bhfaca an cine daonna riamh. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS sáraigh - violate comhaontú aisthairraingthe - withdrawal agreement aeriompartha - air-borne réadlann - observatory tonntracha - waves (canúint Mhaigh Eo) cumasc - merging solasbhliain - light-year
07:25
September 12, 2020
5 Meán Fómhair 2020 (Tiobraid Árann)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an cúigiú lá de mhí Mheán Fómhair. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loinsigh. Ar an gCéadaoin, sheol Cumann Lúthchleas Gael sraith chuimhneacháin d’íospartaigh Dhomhnach na Fola 1920. Beidh comórtha céad bliain na tragóide, ina maraíodh ceithre dhuine dhéag ag cluiche peile i bPáirc an Chrócaigh, ar an gcéad lá is fiche de mhí na Samhna. Roimh an lá beidh réimse ábhar á foilsiú ag díriú ar an scéal agus saoil na n-íospartach, podchraoladh, sraith scannáin agus comhoibriú l’Amharclann na Mainistreach san áireamh. Ar an lá beidh searmanas cuimhneacháin i bPáirc an Chrócaigh agus “críochnú an chluiche” idir Tiobraid Árann agus Baile Átha Cliath. * I rith na seachtaine, fógraíodh liosta na n-ainmneacha stoirme don séasúr stoirme 2020/2021. An séasúr seo tá dhá ainm Gaeilge ar an liosta; Oscar agus Saidhbhín. Déanann Met Éireann, Oifig Met na Breataine agus Institiúid Ríoga Mheitéareolaíochta na hÍsiltíre an liosta a shocrú le chéile. Agus an liosta á chruthú, tógtar moltaí ón phobail agus déantar iarracht ainmneacha ó na trí náisiún a roghnú. Ainmnítear na stoirmeacha in ord aibítre, mar sin beidh drochaimsir i ndán dúinn má táimid chun Oscar agus Saidhbhín a fheiceáil. * Chuaigh David Blaine ar eitilt thar an gaineamhleach Arizona an tseachtain seo, ach in áit eitleáin, d’úsáid se balúin. Dá eachtra nua darbh ainm “Ascension” chuaigh an cluanaire súl cáiliúil níos mó ná ceithre mhíle is fiche troigh san aer, ag coinneáil grúpa balún héiliam amháin. Bhí sé ag eitilt ar feadh tríocha nóiméad agus bhí an eachtra iomlán le feiceáil beo ar Youtube. * Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS cuimhneachán - commemoration íospartach - victim Domhnach na Fola - Bloody Sunday gaineamhlach - (sandy) desert cluanaire súl - illusionist
03:11
September 5, 2020
29 Lúnasa 2020 (An Clár)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. * Inniu an naoú lá is fiche de mhí Lúnasa. Is mise Niall Ó Cuileagáin. D’éirigh Phil Hogan as a phost mar Choimisinéir Trádála an Aontais Eorpaigh tráthnóna Dé Céadaoin. Tháinig sé chun solais go raibh sé i measc na ndaoine a bhí i láthair ag dinnéar Chumann Gailf an Oireachtais sa Chlochán an tseachtain seo caite. Sháraigh an ócáid seo na srianta Covid-19, go háirithe maidir leis an uasmhéid daoine a cheadaítear ag imeachtaí. Bhí Hogan faoi bhrú freisin mar gheall ar a chuid taistil in Éirinn tar éis teacht ar ais ón mBeilg. D’éirigh an tAire Talmhaíochta, Dara Calleary, agus Leas-Chathaoirleach an tSeanaid, Jerry Buttimer, as a gcuid post freisin níos luaithe sa tseachtain. Ghabh said leithscéal le muintir na hÉireann as a gcuid iompair. * Dúirt an t-imreoir sacair, Lionel Messi, go bhfuil sé ag iarraidh Barcelona a fhágáil an samhradh seo tar éis fiche bliain leis an gclub. De réir Messi, tá sé in ann an club a fhágáil saor in aisce mar gheall ar chlásal ina chonradh, ach ní aontaíonn an club leis an léirmhíniú seo. Tá cáil ar Messi mar cheann de na himreoirí is fearr i stair an tsacair. Tá sé ghradam Ballon d’Or buaite aige chomh maith le deich Sraith na Spáinne agus ceithre Shraith na Seaimpíní. * Beidh an scannán Gaeilge Arracht á thaispeáint i Meiriceá ag Féile Scannán Nashville i mí Dheireadh Fómhair. Baineann an scannán leis an nGorta Mór i gConamara agus ainmníodh é d’aon ghradam déag ag na IFTAs i mbliana. Bhí an scannán réidh le seoladh i mí Aibreáin ach cuireadh siar é mar gheall ar an bpaindéim. Mar sin féin, toisc go bhfuil Féile Scannán Nashville ar siúl ar líne i mbliana, beidh daoine in ann breathnú ar Arracht ón mbaile. * Léirithe ag Conradh na Gaeile i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta. * GLUAIS uasmhéid - maximum clásal - clause conradh - contract léirmhíniú - interpretation seoladh - launch
04:44
August 29, 2020
22 Lúnasa 2020 (Dún na nGall)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. Inniu an dara lá is fiche de mhí Lúnasa. Is mise Alanna Ní Ghallachóir. Tá na céadta míle duine ar stailc ar shráideanna na Bealarúise le hagóid a dhéanamh in aghaidh atoghcháin an Uachtaráin Lukashenko. Goineadh na céadta agóideoirí, fuair beirt bás, agus cuirtear 6,700 duine faoi ghlas, le tuairiscí ar chrá ó na poilíní. Dé Luain, rinne an lucht oibre trasnaíl ar an Uachtarán Lukashenko nuair a thug sé cuairt ar mhonarcha. Bhuaigh Lukashenko an toghchán le hochtó faoin chéad den vótáil, agus é i réim le sé bliana is fiche anuas. Deir an tUachtarán go bhfuil fórsaí idirnáisiúnta taobh thiar de na hagóidí. In Éirinn, tá na scoileanna ag ullmhú chun pilleadh ar áis i ndiaidh coicíse, agus iad ag insealbhú áiseanna díghalráin agus ag déanamh an riachtanais chun na daltaí a scaradh óna gcéile. Ghlaoigh úrlabhraí an Luchta Oibre, Aodhán Ó Ríordáin, ar an tAire Oideachais Norma Foley ceisteanna a fhreagairt os comhair an Oireachtais, as siocair na heaspa chomhairle ón rialtas. Tá €375 milliún curtha ar fhuilleamh ag an Rialtas le cuidiú a thabhairt do scoileanna athruithe a dhéanamh agus le costais ghlantacháin agus dhíghalráin a íoc. Agus anois, nuacht an dúlra: bhí míolta le feiceáil ní i bhfad ó chósta Chorca Dhuibhne i gCo Chiarraí. Chonacthas suas le dhá mhíol mór dronnach déag agus míolta móra eile a bhí ar thóir salán. Agus i gCorcaigh, ba thonnta drithleacha a bhí ann nuair a tháinig planctóin bhithlonracha. Nuair a bhris na tonnta ar an chladach, tháinig solas gorm ó na planctóin, radharc álainn de réir na daoine a bhí ann. Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain.
04:40
August 22, 2020
15 Lúnasa 2020 (Loch Garman)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. Inniu an cúigiú lá dhéag de mhí Lúnasa. Is mise James McDonald. Tá iarrthóir uachtaránacht Stáit Aontaithe Mheiriceá Joe Biden tar éis Kamala Harris a roghnú mar chomhiarrthóir. Má éiríonn leo i dtoghchán na huachtaránachta i mí na Samhna, beidh Harris ar an gcéad bhean dhubh a bheidh ina Leas-Uachtarán Mheiriceá. D'oibrigh an Seanadóir ó Chalifornia mar ionchúisitheoir dúiche sular ndeachaigh sí leis an bpolaitíocht. Tosnóidh TG4 ag taifeadadh sraith nua den sobaldráma Ros na Rún gan mhoill. Ní raibh na haisteoirí agus an lucht léirithe in ann teacht le chéile i rith na gearchéime le déanaí. Ach beidh Trealamh Cosanta Pearsanta in úsáid acu ar an seit sa Spidéal chun an cúigiú séasúr is fiche a chur ar an teilifís an mhí seo chugainn tar éis cúig bliana is fiche ar an aer. Bhris an aimsir an tseachtain seo tar éis tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain le teocht níos airde ná tríocha céim, ach tar éis báistí troime bhí tuilte sa Bhreatain Bheag agus in Albain. Má fhanann an aimsir geal bíonn cith dreige Peirséais le feiceál sa spéir ag an am seo den bhliain. Má théann tú amach ar oíche gan scamaill agus gan solas na sráide, beidh tú in ann na dreigí a fheiceál ag soilsiú agus iad ag dul trí atmaisféar an domhain. Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain.
02:52
August 15, 2020
8 Lúnasa 2020 (Ciarraí)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. Inniu an 8ú lá de mhí Lúnasa. Is mise Gráinne Ní Bhrosnacháin. Tá an gníomhaí Cearta Sibhialta agus iar-Cheannaire an SDLP John Hume tar éis bháis. Dúirt Uachtarán na hÉireann ba chóir go mbeadh muid buíoch do John Hume a thug dóchas do dhaoine in am an ghéibhinn. Bronnadh Duais Nobel na Síochána air sa bhliain 1998. Tá ardú ar cásanna den víreas corónach i Melbourne san Astráil. Mar sin, beidh ordú dianghlasála i bhfeidhm ar feadh sé seachtaine. Tá gnóthaí neamhriachtanacha agus scoileanna dúnta le daltaí ag déanamh a gcuid ranganna ar an idirlíon. Tá an dráma Gaeilge ‘Corp agus Anam' díolta leis an seirbhís sruthaithe nua ‘SOONER' atá lonnaithe san Eilvís, san Ostair agus sa Ghearmáin. Sa chlár bíonn imscrúdú á dhéanamh ag beirt iriseoirí ar choireanna, le haisteoirí cáiliúla Maria Doyle Kennedy agus Diarmuid de Faoite. Craoladh dhá shraith den dráma ar TG4 sna blianta 2011 agus 2014. Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain.
03:14
August 8, 2020
1 Lúnasa 2020 (Tír Eoghain)
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. Inniu an chéad lá de mhí Lúnasa. Is mise Niall Ó Siadhail. Tháinig níos mó na dhá chéad daoine le chéile ag Páirc an Chrócaigh inné chun ceiliúradh a dhéanamh ar an fhéile Mhoslamach Eid. Cuireadh Páirc an Chrócaigh ar fáil ionas go mbeadh scaradh sóisialta i bhfeidhm le linn na seirbhíse urnaí. I mbliana tagann Eid ag aimsir seanfhéile Gaelaí, Lúnasa. In ómós na hocáide sin, tá Camino Mhacha ar siúl i gContae Ard Mhacha. Tá daoine ag siúl ó Thí Chulainn sa Mhullach Bán go dtí Eamhain Mhacha, mar a shiúil Cú Chulainn é féin fadó fadó. Tá súil ag na siúlóirí go mbaileoidh siad airgead ar son Aonaigh Mhacha, lárionad Gaelach nua i gCathair Ard Mhacha. I Nua-Eabhrac, eisíodh cáipéisí a mhaíonn go ndearna cintóir gnéis Jeffrey Epstein iarracht fianaise inchoiritheach ar Phrionsa Andrew a fháil. Deirtear sna páipéir gur chuir Epstein brú ar chailín faoi aois caidreamh collaí a thosú leis an Phrionsa ar oileán príobháideach in Oileáin Mheiriceánacha na Maighdean. Chuir Epstein lámh ina bhás féin anuraidh ach anois tá a iarpháirtí Ghislaine Maxwell ag fanacht le triail sna Stáit Aontaithe. Fuair stiúrthóir scannán Sasanach Alan Parker bás inné. Bhí clú agus cáil air mar dhéantóir scannán éagsúil ar nós Midnight Express, Fame, The Commitments, agus Bugsy Malone. Le linn a shaoil bhain Parker a lán duaiseanna agus gradam, sé Ghradam Oscar san áireamh. Bhí sé sé bliana is seachtó d’aois. Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain.
03:19
August 1, 2020
Réamhbhlaiseadh/Trailer
Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall. Beidh an chéad eagrán de Nuacht Mhall ar fáil Dé Sathairn bheag seo. Is sraith nua í atá dírithe ar fhoghlaimeoirí Gaeilge mar chleachtadh cluastuisceana. Cloisfidh tú meascán guthanna agus canúintí ag léamh phríomhscéalta na seachtaine go mall. Chomh maith leis sin, beidh an script iomlán ar fáil sa chur síos i d’aip phodchraolta. Cláraigh leis an fhotha ar d’aip phodchraolta anois. Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain.
01:19
July 28, 2020