Skip to main content
Szyb Kultury

Szyb Kultury

By Szyb Kultury

Szyb Kultury to podcast historyczno-kulturalny Klubu Jagiellońskiego Katowice.
"Śląsk sztuką pisany" to innowacyjny cykl podcastów, w którym w formie swobodnej konwersacji opowiadamy dzieje i bogactwo kulturowe całego historycznego Śląska poprzez wybrane dzieła kultury. Podcast prowadzą Barbara Szustakiewicz-Przybyłka i Zbigniew Przybyłka.
Where to listen
Amazon Music Logo

Amazon Music

Castbox Logo

Castbox

Spotify Logo

Spotify

Currently playing episode

Serial „Wielka Woda” – katastrofa na miarę naszych możliwości

Szyb Kultury

1x
Serial „Wielka Woda” – katastrofa na miarę naszych możliwości
Serial „Wielka Woda” – katastrofa na miarę naszych możliwości
Najnowszej produkcji Netlfliksa – serialowi „Wielka Woda” dajemy mocne 4+. Polska próba kina katastroficznego sama nie zakończyła się katastrofą, choć czasami niebezpiecznie zbliża się ku mieliznom melodramatu. Pomimo tego, że rozmawiamy o klęsce żywiołowej sprzed 25 lat, jak zwykle nie brakuje śmieszków – Zbyszek dzieli się swoimi "traumatycznymi" wspomnieniami z powodzi, a także popełnia niewybaczalne faux pax: zdradza wiek Basi!  Fabuła serialu osnuta jest wokół „powodzi tysiąclecia”, która w lipcu 1997 r. uderzyła w Śląsk i inne regiony Czech, Polski i Niemiec. Największym miastem dotkniętym wtedy przez żywioł był Wrocław i to na nim skupili swoją uwagę filmowcy, nie zapominamy jednak, że ten sam dramat był udziałem wielu innych górno- i dolnośląskich miast położonych wzdłuż Odry i jej dopływów, od Opawy po Krosno. Powódź wystawiła na próbę sprawność ówczesnego państwa polskiego. Okazało się, że domalowanie państwowym orzełkom koron to jeszcze za mało, aby z postkomunistycznego paździerza uczynić dobrze zarządzaną zachodnią demokrację. To może tłumaczy niezachwiana wiarą, którą potomkowie repatriantów darzą w serialu poniemiecką myśl techniczną.  Spuśćmy zasłonę milczenia na główny wątek obyczajowy, którego nie powstydziłaby się brazylijska telenowela. Z naddatkiem rekompensuje go skrojona na miarę greckiej tragedii i oparta na faktach obrona wałów przeciwpowodziowych filmowej wsi Kęty (w realu: Łany). Władze i eksperci uznali, że zalanie podwrocławskich wiosek uratuje samo miasto oraz ochroni życie i mienie dziesiątek tysięcy wrocławian, oczywiście kosztem mienia setek mieszkańców tychże wiosek. Kęccy chłopi nie bez powodu nieufni w zapewnienia o pomocy państwa (któż nie pamięta "Trzeba się było ubezpieczyć" premiera Cimoszewicza?) stają do nierównej walki w obronie "swoich" wałów przed niewzruszoną siłą żywiołu i, jak się okazuje, mocno teoretyczną siłą aparatu państwa. Konfrontacja ta obrazuje nam prawdę tamtych czasów: walkę Polski solidarnej z Polską samoobronną, gdzie każdy dba tylko o siebie i swoją grupę.  W odcinku wykorzystano na prawach cytatu fragmenty następujących utworów: – Wielka Woda – oficjalny zwiastun – Disco Polo (film 2015, reż. M. Bochniak) – archiwalna wypowiedź premiera W. Cimoszewicza z 1997 r. (źródło: ciekawehistorie Powódź '97) – Moja i Twoja Nadzieja (Acoustic) (zespół Hey, słowa K. Nosowska, komp. P. Banach) – Forfiter Blues (muz. MerC 'N CeZik) W grafice wykorzystano zdjęcie przedstawiające zalane osiedle Kozanów we Wrocławiu 17 VIII 1997 r. (fot. W. Wilczyński, źródło: Dziennik Zachodni) Odcinek stanowi część cyklu "Śląsk sztuką pisany" i został zrealizowany w ramach grantu Muzeum Historii Polski "Patriotyzm Jutra".
42:14
November 19, 2022
Między magią a herezją – Trylogia husycka Sapkowskiego cz. 3
Między magią a herezją – Trylogia husycka Sapkowskiego cz. 3
No i stało się. Nasz podcast o trylogii husyckiej Andrzeja Sapkowskiego sam stał się trylogią. Ciągle jest z nami Kamil Wons z redakcji czasopisma idei "Pressje". Tym razem mierzymy się z największym być może mitem narosłym wokół średniowiecznej inkwizycji: jej rzekomą fiksacją wokół polowania na czarownice. Otóż wbrew popkulturze w "ciemnym średniowieczu" kościelni inkwizytorzy podzielali nastawienie powieściowego Grzegorza Hejncze i tropienie czarownic obchodziło ich niewiele albo wcale. Regres nastąpił później, w czasach nowożytnych: osławiony "Młot na czarownice" wyszedł przecież w 1487 r., rozpowszechnił go wynalazek druku, a w swojej praktyce procesowej posługiwały się nim sądy świeckie, a nie inkwizycja kościelna.  Rozmawiamy także o tym, jakie piętno inkwizycja wywarła na samym Śląsku. Chyba najbardziej jej niesławnym epizodem w regionie stał się proces świdnickich beginek w 1332 r. Pomimo tego, że od akcji powieści Sapkowskiego dzieli to wydarzenie sto lat, wszyscy zainteresowani potrafią ze szczegółami o nim opowiadać. Szkoda w końcu, aby research historyczny autora się zmarnował... W podcaście nie było czasu wchodzić w szczegóły, ale dla zainteresowanych przedstawiamy krótkie streszczenie sprawy.  Beginki, wraz z ich męskimi odpowiednikami – begardami, były rodzajem świeckiego para-zakonu; parały się dobroczynnością, ale także praktykowały model pobożności odbiegający od kościelnej ortodoksji. Po dwóch wiekach rozwoju w łacińskiej Europie tego niejednolitego ideowo i organizacyjnie ruchu, w początkach XIV w. władze kościelne zaczęły rozwiązywać poszczególne "złe" wspólnoty beginek i begardów, a nawet wytaczać im inkwizycyjne procesy o herezję. Fala ta dotknęła również Śląsk.  W 1330 r. swoją misję w diecezji wrocławskiej rozpoczął inkwizytor Jan Schwenkenfeld. Po dwóch latach zbieranie dowodów poddał pod sąd inkwizycyjny 16 świdnickich beginek – ich zeznania potwierdzały, że pod płaszczykiem "uczciwego" zgromadzenia zalęgła się nielegalna sekta, która ubezwłasnowolniała swoje członkinie typowymi metodami manipulacji psychicznej. Ogłoszono wyroki: od kary śmierci dla przywódczyń poprzez więzienie do wygania. Nic nie wiemy na temat faktycznej egzekucji tych wyroków. Przebieg procesu znamy dzięki zachowanym protokołom sądowym (zob. S. Wrzesiński, Inkwizycja w Królestwie Polskim i księstwach śląskich, Warszawa 2021) W odcinku wykorzystano na prawach cytatu fragmenty następujących utworów: – Narrenturm (autor A. Sapkowski, adaptacja audio Polskiego Radia i Audioteka.pl) – Monty Python i Święty Graal (W. Brytania 1975, reż. T. Jones i T. Gilliam) – Ballada o Inkwizycji (muz., słowa i wyk. S. Kojkoł, 2021) – Hiszpańska Inkwizycja (Latający Cyrk Monty Pythona sezon 2, odc. 2, W. Brytania 1970)  W grafice wykorzystano fragment obrazu "Sabat na Łysej Górze" autorstwa Pawła Wróbla. Odcinek stanowi część cyklu "Śląsk sztuką pisany" i został zrealizowany w ramach grantu Muzeum Historii Polski "Patriotyzm Jutra".
27:14
November 03, 2022
Nie taka straszna inkwizycja – Trylogia husycka Sapkowskiego cz. 2
Nie taka straszna inkwizycja – Trylogia husycka Sapkowskiego cz. 2
Ciągniemy dla Was dalej temat trylogii husyckiej Sapkowskiego. Na tapet wzięliśmy najbardziej kontrowersyjny wątek powieści, czyli sposób przedstawienia kościelnej inkwizycji i jej walki z herezją. W literackiej wizji Sapka instytucja ta na XV-wiecznym Śląsk była prawie tak samo przerażająca i wszechobecna jak NKWD w Związku Sowieckim. Niestety, lokalny punkt przyjęć donosów był nieczynny, nie mieliśmy więc jak zadenuncjować Świętemu Oficjum tego bezbożnego autora... Wobec tego sami pochylimy się nad sprawą i spróbujemy oddzielić historyczną prawdę od czarnej legendy. W rolę obrońcy dobrego imienia inkwizycji wciela się nasz człowiek w Będzinie – Kamil Wons, absolwent politologii i historii, redaktor czasopisma "Pressje" i członek Klubu Jagiellońskiego Katowice. Tego złego próbuje grać Zbyszek, nieudolnie, bo ciągle się zapomina i śmieje się w niestosownych miejscach, Basia zaś dzielnie próbuje poskromić obydwu gadułów.   W odcinku wykorzystano na prawach cytatu fragmenty następujących utworów: – Narrenturm (autor A. Sapkowski, adaptacja audio Polskiego Radia i Audioteka.pl) – Duchy Goyi (Hiszpania, USA 2006, reż. M. Forman) – Gra o Tron (USA 2016, sezon 6, odc. 10, reż. M. Sapochnik) – Proces (słuchowisko Polskiego Radia wg powieści F. Kafki w przekładzie B. Schulza, reż. H. Rozen, rok produkcji 1983)  W grafice wykorzystano obraz Galileo Galilei davanti all'Inquisizione (1857, autor C. Banti, źródło commons.wikimedia.org) Odcinek stanowi część cyklu "Śląsk sztuką pisany" i został zrealizowany w ramach grantu Muzeum Historii Polski "Patriotyzm Jutra".
34:23
October 20, 2022
Śląsk po husycku – Trylogia husycka Sapkowskiego cz. 1
Śląsk po husycku – Trylogia husycka Sapkowskiego cz. 1
Podczas gdy jagiellońską Polskę i Litwę u schyłku średniowiecza pochłaniał konflikt z Zakonem Krzyżackim, śląskim książętom i prałatom, lennikom Korony św. Wacława, sen z oczu spędzali husyci. Był to protoprotestancki ruch odnowy czeskiego chrześcijaństwa, czy też, jak to woli, kacerze i wrogowie Chrystusa. Bezskutecznie ruszyło na nich pięć krucjat, aby przywrócić Czechów na łono Kościoła katolickiego, czy też, jak to woli, wpędzić ich z powrotem pod papistowskie jarzmo... W odwecie taboryci, radykalne skrzydło husytów, ruszyli w "rejzy" na Śląsk i inne okoliczne krainy, aby nieść swoją wiarę, a przy okazji grabić i palić miasta i klasztory. Wszak każda rewolucja wymaga ofiar...  Po tę barwną, a słabo znaną epokę w historii Śląska sięgnął Andrzej Sapkowski, autor kultowej sagi o Wiedźminie. Przed 20 laty uraczył nas trzech powieści, "Narrenturm", "Boży bojownicy" i "Lux Perpetua", nazywaną również trylogią husycką albo śląską. Miłość, przygoda, magia i wojna – to tylko niektóre składniki fanastyczno-historycznego koktajlu, który zaserwował czytelnikom Sapek. W dzisiejszym odcinku Basia głównie kręci nosem, uważając, że fantasy to rozrywka dla dużych chłopców, a Zbyszek cierpi na dysonas, próbując pogodzić historię faktyczną z literacką fikcją. W odcinku wykorzystano fragmenty następujących utworów: – Poranek Kojota (Polska 2001, reż. O. Lubaszenko) – Jan Hus (Czechosłowacja 1955, reż. O. Vávra) – Narrenturm (autor A. Sapkowski, adaptacja audio Polskie Radio i Audioteka.pl) – Boży Bojownicy (autor A. Sapkowski, adaptacja audio Polskie Radio i Audioteka.pl) – Ktož jsú boží bojovníci (husycki chorał z XV w.) (słowa i muz. tradycyjne, wyk. Pražský Filharmonický Sbor, 1962) – wywiad z A. Sapkowskim w warszawskim Empiku w 2008 r. (https://youtu.be/NceQWEIi774) – wideoblog Kasi Babis 30.11.2020 (https://youtu.be/sguCO_aWATM) Odcinek stanowi część cyklu "Śląsk sztuką pisany" i został zrealizowany w ramach grantu Muzeum Historii Polski "Patriotyzm Jutra". 
32:27
September 22, 2022
Wrocław i Śląsk od Lutra po dziś – "Mikrokosmos" Normana Daviesa cz. 2
Wrocław i Śląsk od Lutra po dziś – "Mikrokosmos" Normana Daviesa cz. 2
Ciągniemy dalej naszą rozmowę o Wrocławiu i Śląsku na kanwie "Mikrokosmosu" N. Daviesa i R. Moorehouse'a. Zaczynamy od 1526 r., kiedy to Śląsk dostaje się pod panowanie Habsburgów, a potem przechodzimy przez czasy pruskie aż po wiek XX. Rozmawiamy m.in. o reformacji, nepomukach (wiecie, co to?) i aż trzech różnych wojnach. Dowiecie się również, czym śląscy Żydzi różnili się od polskich, i o chodziło w propagandzie tzw. Ziem Odzyskanych.  W odcinku wykorzystano fragmenty następujących utworów: – Ziemia Obiecana (Polska 1974, reż. A. Wajda, głos A. Pszoniak) – Hohenfriedberger Marsch (autor nieznany) – Mars napada (słowa, muz. i wyk. K. Staszewski) – Wrocławska Piosenka (muz. J. Harald, wyk. Kapela Dreptaki). Na grafice przedstawiono pomnik św. Jana Nepomucena przy kościele pw. św. Macieja we Wrocławiu (źródło: Wikimedia Commons) Odcinek stanowi część cyklu "Śląsk sztuką pisany" i został zrealizowany w ramach grantu Muzeum Historii Polski "Patriotyzm Jutra". 
35:59
September 02, 2022
Portret śląskiego miasta – "Mikrokosmos" Normana Daviesa cz. 1
Portret śląskiego miasta – "Mikrokosmos" Normana Daviesa cz. 1
"Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego" autorstwa Normana Daviesa i Roogera Moorehouse to napisana z rozmachem, kompleksowa – ale wolna od kompleksów – monografia miasta Wrocław/Breslau. Książka dwóch brytyjskich autorów jest dla nas okazją do rozmowy nie tylko o Wrocławiu, ale także o całym Śląsku. "Mikrokosmos" jest to znakomite wprowadzenie w historię Śląska, bo w dziejach jego historycznej stolicy znajdujemy wierne odbicie wydarzeń, które zdefiniowały tożsamość regionu, od piastowskiej kolebki, poprzez czasy czeskie, austriackie i pruskie, aż po katastrofę 1945 r. i odbudowę polskiej państwowości na tym obszarze.  W grafice wykorzystano drzeworyt z wedutą Wrocławia z wydanego w 1493 r. Liber chronicarum.  Odcinek stanowi część cyklu "Śląsk sztuką pisany" i został zrealizowany w ramach grantu Muzeum Historii Polski "Patriotyzm Jutra". 
40:49
August 29, 2022